ଭାରତରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ

ଭାରତରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ :

ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ଥିଲା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ପ୍ରଥମ ଗଣ ଆନ୍ଦୋଳନ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଅହିଂସା ଉପାୟରେ ସରକାରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସହଯୋଗ କରିବା।

୧. ଖିଲାଫତ୍ ଆନ୍ଦୋଳନ (Khilafat Movement)

• କାରଣ: ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧରେ ତୁର୍କୀର ପରାଜୟ ପରେ ବ୍ରିଟିଶମାନେ ତୁର୍କୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭାଜିତ କରିଦେଲେ। ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ଧର୍ମଗୁରୁ ବା **'ଖଲିଫା'**ଙ୍କ କ୍ଷମତା ହ୍ରାସ କରାଗଲା।
• ନେତୃତ୍ୱ: ଏହାର ପ୍ରତିବାଦରେ ଭାରତରେ ଦୁଇ ଅଲ୍ଲୀ ଭ୍ରାତା (ସୌକତ ଅଲ୍ଲୀ ଓ ମହମ୍ମଦ ଅଲ୍ଲୀ) ଖିଲାଫତ୍ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।
• ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଭୂମିକା: ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିବା ପାଇଁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଏହାକୁ ସମର୍ଥନ କଲେ ଏବଂ ୧୯୧୯ ନଭେମ୍ବରରେ ନିଖିଳ ଭାରତ ଖିଲାଫତ୍ ସମ୍ମିଳନୀର ସଭାପତି ହେଲେ।

ଭାରତ ଶାସନ ଆଇନ୍ ୧୯୧୯ (Government of India Act 1919)

ଏହି ଆଇନ୍ ଭାରତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଇତିହାସରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା। ଏହାକୁ ମଣ୍ଟେଗୁ-ଚେମ୍ସ୍ଫୋର୍ଡ ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

୧. ପରିଚୟ

• ପ୍ରସ୍ତୁତକାରୀ: ଇଂଲଣ୍ଡର ବୈଦେଶିକ ସଚିବ ଏଡ଼ଉଇନ୍ ମଣ୍ଟେଗୁ ଏବଂ ଭାରତର ଭାଇସ୍ରାୟ ଲର୍ଡ଼ ଚେମ୍ସ୍ଫୋର୍ଡ।
• କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ତାରିଖ: ୧୯୧୯ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୨୩ ତାରିଖରୁ ଏହା ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା।

୨. ଆଇନ୍ର ମୁଖ୍ୟ ତ୍ରୁଟିଗୁଡ଼ିକ

ଏହି ଆଇନ୍ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିପାରିନଥିଲା, କାରଣ ଏଥିରେ କେତେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ରୁଟି ରହିଥିଲା:
• ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱର ଅଭାବ: ଭାଇସ୍ରାୟ ଏବଂ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପରିଷଦ ଭାରତୀୟ ସଂସଦ ବଦଳରେ ବ୍ରିଟିଶ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ନିକଟରେ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ରହିଲେ। ଅର୍ଥାତ୍, ଭାରତୀୟଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ଜବାବଦେହିତା ନଥିଲା।
• ଦୈତ ଶାସନର ପକ୍ଷପାତିତା: ପ୍ରାଦେଶିକ ସ୍ତରରେ 'ଦୈତ ଶାସନ' (Dyarchy) ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଗଲା। ଏଥିରେ ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଭାଗ ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ହାତରେ ରହିଲା ଏବଂ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଭାଗ ଭାରତୀୟ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳକୁ ଦିଆଗଲା।
• ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ: ପୂର୍ବରୁ କେବଳ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଲଗା ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହି ଆଇନ୍ରେ ଶିଖ୍ ଏବଂ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ୍ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ଗଠନ କରାଗଲା, ଯାହା ଭାରତୀୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କଲା।
• ଭୋଟ୍ ଦାନ ଅଧିକାର: ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଟ୍ ଦେବାର ଅଧିକାରକୁ ଅଧିକ ସୀମିତ ବା ସଙ୍କୁଚିତ କରିଦିଆଗଲା।

୩. ଭାରତୀୟଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

• ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଏହି ସଂସ୍କାରକୁ ଅସନ୍ତୋଷଜନକ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲା।
• ସଂସ୍କାର ବଦଳରେ କଂଗ୍ରେସ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ “ସ୍ୱରାଜ୍ୟ” (Self-rule) ପାଇଁ ଦାବି କରିଥିଲା।
ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ସରଳ ପଏଣ୍ଟ:
୧. ଏହାକୁ ମଣ୍ଟେଗୁ-ଚେମ୍ସ୍ଫୋର୍ଡ ସଂସ୍କାର କୁହାଯାଏ।
୨. ଏହା ୧୯୧୯ ଡିସେମ୍ବର ୨୩ ରୁ ଲାଗୁ ହେଲା।
୩. ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦୈତ ଶାସନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
୪. ଭାରତୀୟମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି ସ୍ୱରାଜ ଦାବି କଲେ।

୨. ଆନ୍ଦୋଳନର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ସମୂହ

ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରୋଟି ଘଟଣା ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା:
• ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ: ଭାରତୀୟଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରୁଥିବା କଳା ଆଇନ।
• ଜାଲିଆନାଓ୍ବାଲାବାଗ୍ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ: ନିର୍ଦୋଷ ଭାରତୀୟଙ୍କ ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଅମାନୁଷିକ ଅତ୍ୟାଚାର।
• ହଣ୍ଟର କମିଟି ରିପୋର୍ଟ: ଜାଲିଆନାଓ୍ବାଲାବାଗ୍ ଘଟଣାର ତଦନ୍ତ ପାଇଁ ଗଠିତ ଏହି କମିଟି ଜେନେରାଲ ଡାୟାରଙ୍କୁ ଦୋଷମୁକ୍ତ କରିଥିବାରୁ ଭାରତୀୟମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଥିଲେ।
• ଭାରତ ଶାସନ ଆଇନ ୧୯୧୯: ଏହି ସଂସ୍କାରରେ ଭାରତୀୟଙ୍କୁ ଆଶାନୁରୂପ ସୁବିଧା ମିଳିନଥିଲା (ଏହାକୁ ମଣ୍ଟେଗୁ-ଚେମ୍ସ୍ଫୋର୍ଡ ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ)।

୩. ଆନ୍ଦୋଳନର ଆରମ୍ଭ (ଅଗଷ୍ଟ ୧, ୧୯୨୦)

• ୧୯୨୦ ଅଗଷ୍ଟ ୧ ତାରିଖରେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
• ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ସେହି ଦିନ ସକାଳେ ମହାନ ନେତା ବାଲ୍ ଗଙ୍ଗାଧର ତିଲକ୍ଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ସମଗ୍ର ଦେଶ ଶୋକ ପାଳନ ସହ ହରତାଳ କରିଥିଲା।

୪. କଂଗ୍ରେସର ଅନୁମୋଦନ

• ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୨୦ (କଲିକତା ଅଧିବେଶନ): ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଅସହଯୋଗ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗୃହୀତ ହେଲା।
• ଡିସେମ୍ବର ୧୯୨୦ (ନାଗପୁର ଅଧିବେଶନ): ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଚାଲୁ ରଖିବା ପାଇଁ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ଅନୁମୋଦନ ମିଳିଲା।
କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ (ଜାଣିବା କଥା):
• ମୌଲାନା ଆବୁଲ କାଲାମ ଆଜାଦ: ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ନାମ ମୋହିଉଦ୍ଦିନ୍ ଅହମ୍ମଦ। ସେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଶିକ୍ଷାମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ ଏବଂ “ଇଣ୍ଡିଆ ଉଇନ୍ସ ଫ୍ରିଡମ୍” ପୁସ୍ତକ ଲେଖିଥିଲେ।
• ସେଭର୍ସ ଚୁକ୍ତି: ଏହି ଚୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁର୍କୀର ସୁଲତାନଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳ ଛଡ଼ାଇ ନିଆଯାଇଥିଲା।

ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ: କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଓ ସ୍ଥଗିତ

ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନର ମୂଳ ନୀତି ଥିଲା ବ୍ରିଟିଶ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଏବଂ ସ୍ୱଦେଶୀ ଜ୍ଞାନକୌଶଳକୁ ଆପଣେଇବା।

୧. ଆନ୍ଦୋଳନର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (ବର୍ଜନ ନୀତି)

ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କୁ ଅଚଳ କରିବା ପାଇଁ ଜନସାଧାରଣ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲେ:
• ନିର୍ବାଚନ ଓ ଉତ୍ସବ ବର୍ଜନ: ୧୯୧୯ ଆଇନ୍ ଅନୁଯାୟୀ ହେବାକୁ ଥିବା ନିର୍ବାଚନ ଏବଂ ସରକାରୀ ଉତ୍ସବକୁ ବାସନ୍ଦ କରାଗଲା।
• ଉପାଧି ଫେରସ୍ତ: ବହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ସରକାର ଦେଇଥିବା ସମ୍ମାନଜନକ ଉପାଧି ଓ ପଦବୀ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
• ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ବିଚାରାଳୟ ବର୍ଜନ: ଛାତ୍ରମାନେ ସରକାରୀ ସ୍କୁଲ-କଲେଜ ଏବଂ ଆଇନଜୀବୀମାନେ ଅଦାଲତ ବର୍ଜନ କଲେ।
• ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଡାକରାରେ ମୋତିଲାଲ ନେହେରୁ ଓ ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ଦାସଙ୍କ ପରି ଖ୍ୟାତନାମା ବାରିଷ୍ଟର ଆଇନ ବ୍ୟବସାୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
• ବିଦେଶୀ ଦ୍ରବ୍ୟ ବର୍ଜନ: ବିଦେଶୀ ଲୁଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ବ୍ୟବହାର ନ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଗଲା।

୨. ଗଠନମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ

କେବଳ ବିରୋଧ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦେଶକୁ ଆତ୍ମନିର୍ଭର କରିବା ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କାମ ମଧ୍ୟ କରାଗଲା:
• ଖଦୀର ପ୍ରସାର: ଚରଖା ମାଧ୍ୟମରେ ସୂତା କାଟି ଖଦୀ ଲୁଗାର ବ୍ୟବହାର ବୃଦ୍ଧି।
• ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର: ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା (ଛୁଆଁଅଛୁଆଁ) ଦୂର କରିବା ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ-ମୁସଲମାନ ଏକତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା।
• ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା: ବ୍ରିଟିଶ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ବଦଳରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ।

୩. ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରଭାବ ଓ ଜନ ଭାଗିଦାରୀ

• ତିଳକ ସ୍ୱରାଜ ପାଣ୍ଠି: ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ଅର୍ଥ ଯୋଗାଇବାକୁ ଏହି ପାଣ୍ଠି ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା। ଜନସାଧାରଣ ଏଥିରେ ୧ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଟଙ୍କା ଦାନ କରିଥିଲେ।
• ମୁଖ୍ୟ ନେତା: ମୋତିଲାଲ ନେହେରୁ, ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ଦାସ, ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ, ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସକ୍ରିୟ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ।
• ଯୁବରାଜଙ୍କ ଭାରତ ଭ୍ରମଣ ବର୍ଜନ: ୱେଲ୍ସର ଯୁବରାଜ ଭାରତ ଆସିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ କଳା ପତାକା ଦେଖାଇ ବିରୋଧ କରାଗଲା।

୪. ଚୌରିଚୌରା ଘଟଣା ଓ ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ଥଗିତ (୧୯୨୨)

• ଘଟଣା: ୧୯୨୨ ଫେବୃୟାରୀ ୫ ତାରିଖରେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ଚୌରିଚୌରାଠାରେ ଏକ ଉତ୍ତ୍ୟକ୍ତ ଜନତା ପୋଲିସ୍ ଷ୍ଟେସନରେ ନିଆଁ ଲଗାଇଦେଲେ।
• ପରିଣତି: ଏହି ହିଂସାରେ ୨୨ ଜଣ ପୋଲିସ କର୍ମଚାରୀ ଜୀବନ୍ତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଗଲେ।
• ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି: ଗାନ୍ଧିଜୀ ଅହିଂସାର ପୂଜାରୀ ଥିଲେ। ଏହି ହିଂସାକାଣ୍ଡରେ ମର୍ମାହତ ହୋଇ ସେ ୧୯୨୨ ଫେବୃୟାରୀ ୧୨ ତାରିଖରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ଥଗିତ ରଖିବାକୁ ଘୋଷଣା କଲେ।
• ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଏହି ହଠାତ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ “ଜାତୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ” ବୋଲି କହିଥିଲେ।
ମୁଖ୍ୟ ପଏଣ୍ଟଗୁଡ଼ିକ ମନେ ରଖନ୍ତୁ:
୧. ଅଗଷ୍ଟ ୧, ୧୯୨୦: ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ (ତିଳକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ)।
୨. ଫେବୃୟାରୀ ୫, ୧୯୨୨: ଚୌରିଚୌରା ହିଂସାକାଣ୍ଡ।
୩. ଫେବୃୟାରୀ ୧୨, ୧୯୨୨: ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ଥଗିତ (ବର୍ଦୋଳି ବୈଠକ)।

ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନର ଫଳାଫଳ ଓ ପ୍ରଭାବ

ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ସାମୟିକ ଭାବେ ସ୍ଥଗିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଇତିହାସରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଆଣିଥିଲା।

୧. ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଗିରଫ

• ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ଥଗିତ ହେବା ପରେ ୧୯୨୨ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୦ ତାରିଖରେ ଇଂରେଜ ସରକାର ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିଥିଲେ।
• ତାଙ୍କୁ ୬ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଜେଲ୍ ଦଣ୍ଡାଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

୨. ଆନ୍ଦୋଳନର ସୁଦୂରପ୍ରସାରୀ ପ୍ରଭାବ

ଯଦିଓ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ୱରାଜ ହାସଲ କରିପାରିନଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ଅନେକ ସଫଳତା ରହିଥିଲା:
• ସଂଗଠିତ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଦର୍ଶନ: ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଭାରତୀୟମାନେ ଏକଜୁଟ ହୋଇ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏକ ବିରାଟ ସଂଗଠିତ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଥିଲେ।
• ଗଣ ଆନ୍ଦୋଳନ: କଂଗ୍ରେସର ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ କେବଳ ସହରରେ ସୀମିତ ନରହି ଗାଁ-ଗାଁରେ ପହଞ୍ଚିଲା ଏବଂ ଏହା ଏକ ପ୍ରକୃତ ଗଣ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ପରିଣତ ହେଲା।
• ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ବୃଦ୍ଧି: ଏହା ଭାରତବାସୀଙ୍କ ମନରୁ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା ଭୟ ଦୂର କଲା ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ବିପ୍ଲବ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା।

୩. ଖୋଲାଫତ୍ ଆନ୍ଦୋଳନର ଅବସାନ

• ତୁର୍କୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ୧୯୨୨ ମସିହାରେ ତୁର୍କୀରେ ମୁସ୍ତାଫା କମାଲ ପାଶାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏକ ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ର ସରକାର ଗଠନ ହେଲା।
• ଖଲିଫା ପଦ ଉଚ୍ଛେଦ: ସେଠାରେ 'ଖଲିଫା' ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଉଚ୍ଛେଦ କରାଗଲା।
• ପରିଣାମ: ଯେହେତୁ ତୁର୍କୀରେ ଖଲିଫା ପଦ ରହିଲା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଭାରତରେ ଚାଲିଥିବା ଖୋଲାଫତ୍ ଆନ୍ଦୋଳନର ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଯୌକ୍ତିକତା ରହିଲା ନାହିଁ ଏବଂ ଏହା ଶେଷ ହେଲା।

୪. ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

• ଇଂରେଜ ସରକାର ଏହି ପ୍ରଥମ ଶକ୍ତ ଧକ୍କାକୁ ସହିନେଲେ ସତ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବୁଝିଗଲେ ଯେ ଭାରତୀୟମାନେ ଏବେ ସଂକଳ୍ପବଦ୍ଧ।
• ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରିବା ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁତ କଷ୍ଟକର ହେବ ବୋଲି ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଇଥିଲା।
ମନେ ରଖିବାକୁ କିଛି ମୁଖ୍ୟ ପଏଣ୍ଟ:
• ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୦, ୧୯୨୨: ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଗିରଫ।
• ଗଣ ଆନ୍ଦୋଳନ: ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଉପଲବ୍ଧି।
• ମୁସ୍ତାଫା କମାଲ ପାଶା: ତୁର୍କୀରେ ଖଲିଫା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉଚ୍ଛେଦ କରିଥିବା ନେତା।

ଓଡ଼ିଶାରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ (Non-Cooperation Movement in Odisha)

ଭାରତରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶା ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାସ୍ରୋତରେ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:

୧. ପ୍ରମୁଖ ନେତା ଓ ସଂଗଠନ

• ନେତୃତ୍ୱ: ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ, ଗୋପବନ୍ଧୁ ଚୌଧୁରୀ, ଭାଗୀରଥ ମହାପାତ୍ର, ନିରଞ୍ଜନ ପଟ୍ଟନାୟକ, ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଏବଂ ଯଦୁମଣି ମଙ୍ଗରାଜ ଆଦି ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ପରିଚାଳିତ କରିଥିଲେ।
• ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାଦେଶିକ କଂଗ୍ରେସ କମିଟି: ୧୯୨୧ ମାର୍ଚ୍ଚରେ ଏହା ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଏହାର ପ୍ରଥମ ସଭାପତି ଓ ଭାଗୀରଥ ମହାପାତ୍ର ସମ୍ପାଦକ ଥିଲେ।

୨. ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଓଡ଼ିଶା ଆଗମନ (୧୯୨୧)

• ୧୯୨୧ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୩ରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ କଟକଠାରେ ଏକ ବିଶାଳ ଜନସଭାକୁ ଉଦ୍ବୋଧନ ଦେଇଥିଲେ।
• ତାଙ୍କ କଥାରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ରମାଦେବୀଙ୍କ ସମେତ ଅନେକ ନାରୀ ନିଜର ଅଳଙ୍କାର ‘ତିଳକ ସ୍ୱରାଜ ପାଣ୍ଠି’କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ।
• ଗାନ୍ଧିଜୀ ଭଦ୍ରକ, ପୁରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁର ମଧ୍ୟ ପରିଦର୍ଶନ କରି ସ୍ୱଦେଶୀ ଓ ଖଦୀର ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ।

୩. ଆନ୍ଦୋଳନର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ

• ବର୍ଜନ: ବ୍ରିଟିଶ ଦ୍ରବ୍ୟ, ସରକାରୀ ସ୍କୁଲ-କଲେଜ ଏବଂ କୋର୍ଟ କଚେରୀ ବର୍ଜନ।
• ସମାଜ ସଂସ୍କାର: ହିନ୍ଦୁ-ମୁସଲମାନ ଏକତା, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନିରାକରଣ ଏବଂ ନିଶା ନିବାରଣ (ମଦ ବନ୍ଦ)।
• ସ୍ୱଦେଶୀ: ଖଦୀର ବ୍ୟବହାର ଓ ଚରଖାର ପ୍ରଚଳନ।

୪. ଆନ୍ଦୋଳନର ଅଗ୍ରଗତି (ଓଡ଼ିଶାରେ ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣା)

• ବିଦେଶୀ ବସ୍ତ୍ର ଦହନ: ପୁରୀ ଓ କଟକଠାରେ ସର୍ବସାଧାରଣରେ ବିଦେଶୀ ଲୁଗା ପୋଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା।
• ଚାକିରି ଓ ଓକିଲାତି ତ୍ୟାଗ:

• ଚାକିରି ତ୍ୟାଗ: ଗୋପବନ୍ଧୁ ଚୌଧୁରୀ, ନୀଳକଣ୍ଠ ଦାସ, ଲିଙ୍ଗରାଜ ମିଶ୍ର।
• ଓକିଲାତି ତ୍ୟାଗ: ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ, ଜଗବନ୍ଧୁ ସିଂହ, ବିଶ୍ୱନାଥ ଦାସ।
  • ଘରୋଇ ନ୍ୟାୟାଳୟ: ସରକାରୀ କୋର୍ଟ ବଦଳରେ ବାଲେଶ୍ୱର (ଗୌର ମୋହନ ଦାସ) ଓ ଭଦ୍ରକ (ବାଞ୍ଛାନିଧି ମହାନ୍ତି) ଠାରେ ନିଜସ୍ୱ ନ୍ୟାୟାଳୟ ସ୍ଥାପନ କରାଗଲା।
  • ଛାତ୍ରଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ, ନବକୃଷ୍ଣ ଚୌଧୁରୀ ଓ ରାଜକୃଷ୍ଣ ବୋଷଙ୍କ ଭଳି ଯୁବକମାନେ କଲେଜ ଛାଡ଼ି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଝାସ ଦେଇଥିଲେ।

୫. ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର

• ସତ୍ୟବାଦୀ ବନ ବିଦ୍ୟାଳୟ: ୧୯୧୯ରେ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାକ୍ଷୀଗୋପାଳଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ସ୍କୁଲ ଏକ 'ଜାତୀୟ ବିଦ୍ୟାଳୟ'ରେ ପରିଣତ ହେଲା।
• ଆଶ୍ରମ ସମୂହ:

• ସ୍ୱରାଜ ଆଶ୍ରମ (କଟକ)
• ଅଳକା ଆଶ୍ରମ (ଜଗତ୍ସିଂହପୁର)
• ସ୍ୱରାଜ ମନ୍ଦିର (ବାଲେଶ୍ୱର) - ଏଠାରୁ 'ସ୍ୱରାଜ୍ୟ ସମାଚାର' ପତ୍ରିକା ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା।
  • ସମ୍ବାଦପତ୍ର: ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ “ସମାଜ” ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଶପ୍ରେମ ଜାଗ୍ରତ କରିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା।
  ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ:
  • ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାଦେଶିକ କଂଗ୍ରେସ କମିଟିର ପ୍ରଥମ ସଭାପତି: ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ।
  • ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଓଡ଼ିଶା ଆଗମନ: ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୨୧।
  • ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟ ଜାତୀୟ ବିଦ୍ୟାଳୟ: ସତ୍ୟବାଦୀ ବନ ବିଦ୍ୟାଳୟ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ସରକାରଙ୍କ ଦମନ ଲୀଳା ଓ କନିକା ପ୍ରଜା ବିଦ୍ରୋହ

ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ିବା ଦେଖି ଇଂରେଜ ସରକାର ଏହାକୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ କଠୋର ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲେ।

୧. ସରକାରଙ୍କ ଦମନମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ

• ଅତ୍ୟାଚାର: ଆନ୍ଦୋଳନକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ପୋଲିସ ଲାଠି ଚାଳନା ଓ ବେତ୍ରାଘାତ କରିଥିଲା।
• ଗିରଫଦାରୀ: ଶହ ଶହ ସତ୍ୟାଗ୍ରହୀଙ୍କୁ ଜେଲ୍ ପଠାଯାଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ, ମଥୁରାମୋହନ ବେହେରା, ବାଞ୍ଛାନିଧି ମହାନ୍ତି ଏବଂ କମରୁଦ୍ଦିନ ହକ୍ ପ୍ରମୁଖ ଥିଲେ।
• ସମ୍ବାଦପତ୍ର ଉପରେ କଟକଣା:

• ‘ସମାଜ’ ପତ୍ରିକାରେ ‘ସତ୍ୟ ହେଲେ ସାଂଘାତିକ’ ସ୍ତମ୍ଭରେ ସରକାର ବିରୋଧୀ ଲେଖା ପାଇଁ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କୁ ଏକ ମାସ ଜେଲ୍ ହୋଇଥିଲା।
• ‘ସ୍ୱରାଜ ସଙ୍ଗୀତ’ ନାମକ ପ୍ରାଚୀର ପତ୍ର ଛାପିଥିବାରୁ ସମ୍ବଲପୁରର ମିଶ୍ର ପ୍ରେସକୁ ୨୫ ଟଙ୍କା ଜୋରିମାନା କରାଯାଇଥିଲା।

୨. କନିକା ପ୍ରଜା ବିଦ୍ରୋହ (Kanika Uprising)

ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ କନିକାର ପ୍ରଜାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୋଧରେ ବିଦ୍ରୋହ କରିଥିଲେ।
• କାରଣ: କନିକାର ରାଜା ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ଭଞ୍ଜଦେଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଥିଲେ। ବିଦ୍ରୋହକୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଇଂରେଜଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ନେଇଥିଲେ।
• ହିଂସାକାଣ୍ଡ: ସରକାରୀ ଗୁଳିଚାଳନାରେ ଦୁଇ ଜଣ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକ ଆହତ ହୋଇଥିଲେ।
• ପ୍ରଚାର: ‘ସମାଜ’ ଓ ‘ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା’ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ କନିକାର ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅତ୍ୟାଚାର କଥା ସମସ୍ତେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ।
• ନେତାଙ୍କ ଗିରଫ: ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଅଭିଯୋଗରେ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଓ ଭାଗୀରଥ ମହାପାତ୍ରଙ୍କୁ ଗିରଫ କରି ହଜାରିବାଗ ଜେଲ୍କୁ ପଠାଯାଇଥିଲା।

୩. ଆନ୍ଦୋଳନର ସମାପ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ

• ସମାପ୍ତି: ଚୌରିଚୌରା ଘଟଣା ପାଇଁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ଥଗିତ କରିବାରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା।
• ନୈତିକ ସଫଳତା: ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଓଡ଼ିଶାର କୋଣ ଅନୁକୋଣରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ବାର୍ତ୍ତା ପହଞ୍ଚାଇ ପାରିଥିଲା। ଏହା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୈତିକତା, ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ସାହସର ବୀଜ ବପନ କରିଥିଲା।
ମନେ ରଖିବାକୁ କିଛି ମୁଖ୍ୟ ପଏଣ୍ଟ:
• ହଜାରିବାଗ ଜେଲ୍: ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଓ ଭାଗୀରଥ ମହାପାତ୍ର ଏଠାରେ ବନ୍ଦୀ ଥିଲେ।
• କନିକା ରାଜା: ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ଭଞ୍ଜଦେଓ।
• ସମ୍ବାଦପତ୍ର: ‘ସମାଜ’ ଓ ‘ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା’ ସରକାରୀ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିଥିଲେ।

ସାରାଂଶ: ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓଡ଼ିଶାର ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଲଢ଼ିବା ପାଇଁ ଏକ ମଜବୁତ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ଭଳି ନେତାମାନେ ଏହି ସଂଗ୍ରାମର ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋଧା ସାଜିଥିଲେ।