ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରେ ବର୍ଣ୍ଣବୈଷମ୍ୟ

୧. ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ବାଲ୍ୟ ଜୀବନ ଓ ପରିବାର (ପ୍ରବନ୍ଧ ପାଇଁ ତଥ୍ୟ)

• ପୁରା ନାମ: ମୋହନ ଦାସ କରମଚାନ୍ଦ ଗାନ୍ଧୀ।
• ଜନ୍ମ: ୧୮୬୯ ଅକ୍ଟୋବର ୨, ଗୁଜରାଟର ପୋରବନ୍ଦର।
• ପିତା ଓ ମାତା: ପିତା କରମଚାନ୍ଦ ଗାନ୍ଧୀ ଓ ମାତା ପୁତୁଲିବାଈ।
• ବିବାହ: ୧୮୮୨ ମସିହାରେ କସ୍ତୁରବାଙ୍କ ସହ। ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ 'ବା' ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ। ସେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ସହ ସବୁ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରହି ବହୁବାର ଜେଲ୍ ଯାଇଥିଲେ।
• ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା: ୧୮୮୮ ଅକ୍ଟୋବରରେ ବାରିଷ୍ଟରୀ ପଢ଼ିବାକୁ ଇଂଲଣ୍ଡ ଯାତ୍ରା କଲେ ଏବଂ ୧୮୯୧ ଜୁନରେ ଫେରି ରାଜକୋଟ ଓ ବମ୍ବେରେ ଓକିଲାତି କଲେ।

୨. ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରେ ବର୍ଣ୍ଣବୈଷମ୍ୟ ନୀତି (Color Discrimination)

ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରେ ଗୋରା ଇଂରେଜମାନେ ଭାରତୀୟ ଏବଂ କୃଷ୍ଣାଙ୍ଗ ଆଫ୍ରିକୀୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୃଣ୍ୟ ମନୋଭାବ ରଖୁଥିଲେ, ଯାହାକୁ 'ବର୍ଣ୍ଣବୈଷମ୍ୟ' କୁହାଯାଏ। ଏହାର କିଛି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଏହିପରି ଥିଲା:
• ହୀନ ସମ୍ବୋଧନ: ସେଠାରେ ଥିବା ଭାରତୀୟ ବ୍ୟବସାୟୀ, ଶ୍ରମିକ ଓ ମାଲିକମାନଙ୍କୁ ଶ୍ଵେତାଙ୍ଗମାନେ 'କୁଲି' ବୋଲି କହି ଅପମାନିତ କରୁଥିଲେ।
• ଭୋଟ୍ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ: ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ଭୋଟ୍ ଦେବା ଅଧିକାର ନଥିଲା।
• ନିର୍ବାଚନ କର (Tax): ଭାରତୀୟଙ୍କୁ ନିଜ ନାମ ପଞ୍ଜୀକରଣ କରିବା ସହ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ 'ନିର୍ବାଚନ କର' ଦେବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା।
• ବସତି ସ୍ଥାପନ: ସେମାନଙ୍କୁ ସହରର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର ଓ ଜନାକୀର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଉଥିଲା।
• ଯାତାୟାତରେ କଟକଣା:

• ରାତି ୯ଟା ପରେ ସେମାନେ ଘରୁ ବାହାରକୁ ଯାଇପାରୁ ନଥିଲେ।
• ସର୍ବସାଧାରଣ ପାଦଚଲା ରାସ୍ତା ବ୍ୟବହାର କରିବା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷେଧ ଥିଲା।
• ରେଳଗାଡ଼ିର ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ରେଣୀ କୋଠରୀରେ ଭାରତୀୟଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଉପରେ ରୋକ୍ ଥିଲା।

୩. ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭୂତି ଓ ସଂଗ୍ରାମ

ଗାନ୍ଧୀଜୀ ନିଜେ ଏହି ବର୍ଣ୍ଣବୈଷମ୍ୟର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ:
• କୋର୍ଟରେ ଅପମାନ: କଚେରୀ ଭିତରେ ତାଙ୍କୁ ପଗଡ଼ି କାଢ଼ିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
• ଟ୍ରେନ୍ ଘଟଣା: ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବେଳେ ଜଣେ ଶ୍ଵେତାଙ୍ଗଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ କ୍ରମେ ପୋଲିସ ତାଙ୍କୁ ସାମାନ ସହ ଟ୍ରେନରୁ ଠେଲି ବାହାର କରିଦେଇଥିଲେ।
• ହୋଟେଲ ଓ ରାସ୍ତା: କୌଣସି ହୋଟେଲ ତାଙ୍କୁ ରହିବାକୁ ସ୍ଥାନ ଦେଇନଥିଲେ ଏବଂ ରାତି ୯ଟା ପରେ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲୁଥିବାରୁ ସେ ପୋଲିସର ଆକ୍ରମଣର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ।

୪. ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସଫଳତା

1. ନାଟାଲ୍ ଭାରତୀୟ କଂଗ୍ରେସ (୧୮୯୪): ଭାରତୀୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା ପାଇଁ ଏହି ସଂଘ ଗଠନ କରିଥିଲେ।
2. ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଓପିନିଅନ୍: ଶ୍ଵେତାଙ୍ଗଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ବିଷୟରେ ଜଣାଇବା ପାଇଁ ଏହି ସମ୍ବାଦ ପତ୍ରିକା ପ୍ରକାଶ କଲେ।
3. ସତ୍ୟାଗ୍ରହ (୧୯୦୬): ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ଆଙ୍ଗୁଠି ଛାପ ଥିବା ପ୍ରମାଣପତ୍ର ସବୁବେଳେ ପାଖରେ ରଖିବା ପାଇଁ ହୋଇଥିବା 'କଳା ଆଇନ' ବିରୋଧରେ ସେ ପ୍ରଥମ କରି 'ସତ୍ୟାଗ୍ରହ' ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ।
4. ୧୯୧୩ ଶେଷ ଆନ୍ଦୋଳନ: ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ରୀତିରେ ହୋଇନଥିବା ଭାରତୀୟଙ୍କ ବିବାହକୁ ଅବୈଧ ଘୋଷଣା କରିବା ବିରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳନ କରି ସେ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାର ଶାସନ ମୁଖ୍ୟ ଜେନେରାଲ ସ୍ମଟସ୍ ଥିଲେ।

୫. ଭାରତ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ (୧୯୧୫)

• ୯ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୧୫: ଗାନ୍ଧୀଜୀ ଭାରତ ଫେରିଲେ।
• ଗୁରୁ: ଗୋପାଳ କୃଷ୍ଣ ଗୋଖଲେଙ୍କୁ ସେ ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
• ସାବରମତୀ ଆଶ୍ରମ (୧୯୧୬): ଅହମ୍ମଦାବାଦରେ ଏହି ଆଶ୍ରମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସେ ସତ୍ୟ ଓ ଅହିଂସାର ପଥ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ।
• ଉପାଧି: ବିଶ୍ଵକବି ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର ତାଙ୍କୁ 'ମହାତ୍ମା' ଆଖ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ।

ସତ୍ୟାଗ୍ରହର ଅର୍ଥ: ସତ୍ୟାଗ୍ରହର ଅର୍ଥ ଭୀରୁତା ନୁହେଁ; ଏହା ସତ୍ୟ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଏବଂ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ବୁଝାଏ।

---

ଭାରତରେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଆନ୍ଦୋଳନ

୧. ଚମ୍ପାରଣ ଆନ୍ଦୋଳନ (୧୯୧୭)

ଏହା ଭାରତରେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂଘଟିତ ପ୍ରଥମ ଆନ୍ଦୋଳନ ଥିଲା।

• କାରଣ: ବିହାରର ଚମ୍ପାରଣ ଜିଲ୍ଲାରେ ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଜମିର ୨୦ ଭାଗରୁ ୩ ଭାଗ ଅଞ୍ଚଳରେ ନୀଳ ଚାଷ କରିବାକୁ ଇଂରେଜମାନେ ବାଧ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏହାକୁ ‘ତିନିକାଠିଆ’ ବ୍ୟବସ୍ଥା କୁହାଯାଉଥିଲା।
• ତିନିକାଠିଆ ବ୍ୟବସ୍ଥା: – ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବିହାରର ଚମ୍ପାରନ୍ ଜିଲ୍ଲାରେ ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ଜମିର କୋଡ଼ିଏ ଭାଗରୁ ତିନି ଭାଗ ଅଞ୍ଚଳରେ ନୀଳ ଉତ୍ପାଦନ କରିବାପାଇଁ ଇଂରେଜ ବୃକ୍ଷ ରୋପଣକାରୀମାନଙ୍କଦ୍ବାରା ବାଧ କରାଯାଇ ସେମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦରରେ ତାଙ୍କୁ ବିକ୍ରୟ କରିବାକୁ ପଡୁଥିଲା

• ସମସ୍ୟା: ନୀଳର ଚାହିଦା କମିଯିବାରୁ ଇଂରେଜମାନେ ଚାଷୀଙ୍କ ଉପରେ ବେଆଇନ ଟିକସ ଓ ଜମି ଭଡ଼ା ବଢ଼ାଇ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରୁଥିଲେ।
• ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଭୂମିକା: ସ୍ଥାନୀୟ ବାସିନ୍ଦା ରାଜକୁମାର ଶୁକ୍ଳଙ୍କ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କ୍ରମେ ଗାନ୍ଧୀଜୀ ୧୯୧୭ ଏପ୍ରିଲରେ ମୋତିହାରୀରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
• ସହଯୋଗୀ: ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ, ମୁଜାହର-ଉଲ୍-ହକ୍, ମହାଦେବ ଦେଶାଇ, ନରହରି ପାରିଖ ଏବଂ ଜେ.ବି. କୃପାଳିନୀ।
• ଫଳାଫଳ: ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଅହିଂସା ଆନ୍ଦୋଳନ ଆଗରେ ସରକାର ହାର ମାନିଲେ। ‘ତିନିକାଠିଆ’ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉଚ୍ଛେଦ ହେଲା ଏବଂ ଚାଷୀଙ୍କଠାରୁ ବେଆଇନ ଭାବେ ନିଆଯାଇଥିବା ଅର୍ଥର ୨୫ ପ୍ରତିଶତ ସେମାନଙ୍କୁ ଫେରସ୍ତ ମିଳିଲା।

୨. ଖେଡ଼ା ଆନ୍ଦୋଳନ (୧୯୧୮)

ଏହା ଗୁଜରାଟର ଖେଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାରେ ଚାଷୀମାନଙ୍କ ସମସ୍ୟାକୁ ନେଇ ହୋଇଥିଲା।

• କାରଣ: ୧୯୧୮ରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଯୋଗୁଁ ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଯଦି ଅମଳ ସ୍ୱାଭାବିକରୁ ୧/୪ ଭାଗରୁ କମ୍ ହୁଏ, ତେବେ ରାଜସ୍ୱ (Tax) ଛାଡ଼ କରାଯିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଇଂରେଜ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଜବରଦସ୍ତି ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ କରୁଥିଲେ।(ତତ୍‌କାଳୀନ ରାଜସ୍ୱ ବିଭାଗର ଏକ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଜମିର ସ୍ଵାଭାବିକ ଉତ୍ପାଦନର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶରୁ କମ୍ ପରିମାଣରେ ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ହେଲେ ଚାଷୀମାନଙ୍କର ରାଜସ୍ୱ ଦେୟ ପରିମାଣ କୋହଳ କରାଯିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ୧୯୧୮ ମସିହାରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମୟରେ ଖେଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାରେ ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଇଂରେଜ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜସ୍ୱ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ ।)
• ଆନ୍ଦୋଳନ: ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଚାଷୀମାନେ ଖଜଣା ଦେବାକୁ ମନା କରିଦେଲେ।
• ସହଯୋଗୀ: ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଇନ୍ଦୁଲାଲ ଯାଜ୍ଞିକ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ସହଯୋଗୀ ଥିଲେ। ଏହି ସଫଳତାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଅହମ୍ମଦାବାଦର ଓକିଲ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ଅନୁଗାମୀ ହେଲେ।
• ଫଳାଫଳ: ସରକାର ଗୋପନରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ ଯେ କେବଳ ସମର୍ଥ ଚାଷୀଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ କରାଯିବ।

୩. ଅହମ୍ମଦାବାଦ ଲୁଗା କଳ ଆନ୍ଦୋଳନ (୧୯୧୮)

ଏହା ମାଲିକ ଓ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦକୁ ନେଇ ହୋଇଥିଲା।

• ‘ପ୍ଲେଗ୍ ବୋନସ୍’ – ଗୁଜରାଟର ଅହମ୍ମଦାବାଦ୍ୱାରେ ଥ‌ିବା ଲୁଗାକଳଗୁଡ଼ିକର ମାଲିକମାନେ ପ୍ଲେଟ୍ ମହାମାରୀ ପାଇଁ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ଦେଉଥୁବା ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଭତ୍ତାକୁ ପ୍ଲେଗ୍ ବୋନସ୍ କୁହାଯାଉଥିଲା ।
• କାରଣ: ‘ପ୍ଲେଗ୍’ ମହାମାରୀ ପାଇଁ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ମିଳୁଥିବା **’ପ୍ଲେଗ୍ ବୋନସ୍’**କୁ କଳ ମାଲିକମାନେ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ।
• ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ପଦକ୍ଷେପ: ଗାନ୍ଧୀଜୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ମଜୁରୀର ୩୫ ପ୍ରତିଶତ ବୃଦ୍ଧି ଦାବି କରି ଅହିଂସା ଆନ୍ଦୋଳନ କରିବାକୁ କହିଲେ।
• ଅନଶନ: ଦାବି ପୂରଣ ନହେବାରୁ ଗାନ୍ଧୀଜୀ ନିଜେ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ଅନଶନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହା ଭାରତୀୟଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରିଥିଲା। କଳକାରଖାନାର ମାଲିକମାନେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ମଜୁରି ପଞ୍ଚତିରିଶ ଭାଗ ବୃଦ୍ଧି କରିବାପାଇଁ ସମ୍ମତି ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ।
• ଫଳାଫଳ: ମାଲିକମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶେଷରେ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ମଜୁରୀ ୩୫ ପ୍ରତିଶତ ବଢ଼ାଇବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ।

---

ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ (Exam Facts)

• ସତ୍ୟାଗ୍ରହର ଅସ୍ତ୍ର: ଅହିଂସା ଉପାୟରେ ଅନ୍ୟାୟୀ ଆଇନକୁ ଅମାନ୍ୟ କରିବା ଥିଲା ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ନୂତନ ପଦ୍ଧତି।
• ପତ୍ରିକା: ଗାନ୍ଧୀଜୀ ‘ନବଜୀବନ’ ଏବଂ ‘ୟଙ୍ଗ୍ ଇଣ୍ଡିଆ’ (Young India) ନାମକ ଦୁଇଟି ପତ୍ରିକା ସମ୍ପାଦନା କରୁଥିଲେ।
• ବିଶେଷ ସୂଚନା: ଚମ୍ପାରଣ ଆନ୍ଦୋଳନ ହିଁ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କୁ ଜଣେ ଜାତୀୟ ନେତା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଥିଲା।

---

ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ (୧୯୧୯)

୧. ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Background)

• ୧୯୧୯ ମସିହାରେ ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କଦ୍ଵାରା ପ୍ରଣୀତ ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଥିଲା ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଜାତୀୟ ସ୍ତରୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ।
• ଚମ୍ପାରଣ, ଖେଡ଼ା ଏବଂ ଅହମ୍ମଦାବାଦ ଆନ୍ଦୋଳନର ସଫଳତା ପରେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଲୋକପ୍ରିୟତା ବଢ଼ିଗଲା। ସେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଏକ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲେ। ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଭାରତୀୟମାନେ ଇଂରେଜଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଆଶା ରଖିଥିଲେ ଯେ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ସେମାନଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଦାବି ପୂରଣ ହେବ, କିନ୍ତୁ ଇଂରେଜ ସରକାର ସେମାନଙ୍କୁ ନିରାଶ କଲେ।

୨. ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ କ’ଣ? (What is Rowlatt Act?)

• ଗଠନ: ଭାରତରେ ବିଦ୍ରୋହ ଏବଂ ବିପ୍ଳବାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ବିଚାରପତି ସିଡ୍‌ନୀ ରାଓଲାତ୍ ଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ଏକ କମିଟି ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି କମିଟିର ସୁପାରିଶ ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ ହେଲା, ତାକୁ ‘ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ’ କୁହାଯାଏ।
• ନିୟମ: ଏହି ଆଇନ ଅନୁସାରେ ଇଂରେଜ ସରକାର ଯେକୌଣସି ଭାରତୀୟଙ୍କୁ ବିନା ବିଚାରରେ ଗିରଫ କରି କାରାଦଣ୍ଡରେ ଦଣ୍ଡିତ କରିପାରିବେ।
• ପ୍ରଭାବ: ଏହାଦ୍ୱାରା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ମୌଳିକ ଅଧିକାର କ୍ଷୁଣ୍ଣ ହେଲା।

୩. ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ

• ସତ୍ୟାଗ୍ରହ କମିଟି: ୧୯୧୯ ଫେବୃଆରୀରେ ଗାନ୍ଧୀଜୀ ଏକ ‘ସତ୍ୟାଗ୍ରହ କମିଟି’ ଗଠନ କଲେ। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଅହିଂସା ଉପାୟରେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟୀ ଆଇନକୁ ଅମାନ୍ୟ କରିବା।
• ଆଇନ ଗୃହୀତ: ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରବଳ ବିରୋଧ ସତ୍ତ୍ୱେ, ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ସରକାରୀ ସଭ୍ୟଙ୍କ ସମର୍ଥନରେ ୧୯୧୯ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୮ ରେ ଏହି ଆଇନ ଗୃହୀତ ହେଲା।
• ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ: ଗାନ୍ଧୀଜୀ ଏହା ବିରୋଧରେ ସାରା ଦେଶରେ ‘ଗଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ’ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଲେ।

୪. ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ବିରୋଧ (Opposition from Indian Leaders)

• କିଛି ଭାରତୀୟ ନେତା ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କର ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ହିଂସାତ୍ମକ ରୂପ ନେଇପାରେ ବୋଲି ଭୟ କରି ଏହାକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ:

• ଶ୍ରୀମତୀ ଆନି ବେସାନ୍ତ (ମୁଖ୍ୟ ବିରୋଧୀ)
• ଦିନସା ଏଦୁଲଜୀ ଓ୍ୱାଚା
• ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ବାନାର୍ଜୀ
• ତେଜ୍ ବାହାଦୂର ସାପ୍ରୁ
• ଶ୍ରୀନିବାସ ଶାସ୍ତ୍ରୀ

୫. ଦେଶବ୍ୟାପୀ ହରତାଳ (Countrywide Strike)

• ତାରିଖ: ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ପରାମର୍ଶ କ୍ରମେ ୧୯୧୯ ଏପ୍ରିଲ ୬ ତାରିଖରେ ସାରା ଭାରତରେ ‘ହରତାଳ’ ପାଳନ କରାଗଲା।
• ପଦ୍ଧତି: ଲୋକମାନେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରି ଉପବାସ ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ଦ୍ୱାରା ନିଜର ପ୍ରତିବାଦ ଜଣାଇଲେ।
• ଫଳାଫଳ: ୧୯୧୯ ଏପ୍ରିଲ ୯ରେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇ ପରେ ଛାଡ଼ି ଦିଆଗଲା। କିନ୍ତୁ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଗିରଫ ଖବର ଲୋକଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲା ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀ, କଲିକତା, ମୁମ୍ବାଇ, ଅହମ୍ମଦାବାଦ, ଲାହୋର ଓ ଅମୃତସରରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ରୂପ ଧାରଣ କଲା।

---

ଜାଲିଆନାୱାଲାବାଗ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ (୧୩ ଏପ୍ରିଲ, ୧୯୧୯)

୧. ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡର ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Background)

• ରାଓଲାଟ୍ ଆଇନ୍: ଇଂରେଜ ସରକାର ଭାରତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନକାରୀଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ଏହି କଠୋର ଆଇନ୍ ଆଣିଥିଲେ।
• ନେତାଙ୍କ ଗିରଫ: ଏହି ଆଇନ୍ ବିରୋଧରେ ଅମୃତସରରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ୧୯୧୯ ଏପ୍ରିଲ ୧୦ ତାରିଖରେ ଦୁଇଜଣ ସ୍ଥାନୀୟ ନେତା ଡ. ସତ୍ୟପାଲ ଓ ଡ. ସୈଫୁଦ୍ଦିନ୍ କିଚଲୁଙ୍କୁ ସରକାର ଗିରଫ କରିଥିଲେ।
• ଜନତାଙ୍କ ପ୍ରତିବାଦ: ନିଜ ପ୍ରିୟ ନେତାଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯିବା ଫଳରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।

୨. ସଭାର ଆୟୋଜନ

• ତାରିଖ: ୧୯୧୯ ଏପ୍ରିଲ ୧୩ (ବୈଶାଖୀ ପର୍ବ ଦିନ)।
• ସ୍ଥାନ: ଅମୃତସରର ଜାଲିଆନାୱାଲାବାଗ ପଡ଼ିଆ।
• ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ଗିରଫ ନେତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସଭା କରିବା ଏବଂ ବୈଶାଖୀ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିବା।
• ନିଷେଧାଜ୍ଞା: ସହରରେ ସଭା ସମିତି କରିବା ଉପରେ ସରକାର ପୂର୍ବରୁ କଟକଣା ଜାରି କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଏ ବିଷୟରେ ଜାଣି ନଥିଲେ।

୩. ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବିବରଣୀ

ସଭା ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ଅମୃତସରର ସାମରିକ ମୁଖ୍ୟ ଜେନେରାଲ ଡାୟାର (General Dyer) ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ଧରି ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ପଡ଼ିଆରୁ ବାହାରିବା ପାଇଁ ଥିବା ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପଥକୁ ସୈନ୍ୟମାନେ ଅବରୋଧ କରିଦେଲେ। କୌଣସି ସତର୍କ ସୂଚନା ନ ଦେଇ ଡାୟାର ନିରସ୍ତ୍ର ଓ ନିରୀହ ଲୋକଙ୍କ ଉପରକୁ ଗୁଳି ଚଳାଇବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ଫଳରେ ଅନେକ ଲୋକ ମୃତାହତ ହେଲେ ।

୪. ମୃତାହତଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା

• ସରକାରୀ ହିସାବ: ମୃତକ – ୩୭୯, ଆହତ – ୧୨୦୦।
• ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ତଦନ୍ତ ରିପୋର୍ଟ: ମୃତକ – ୧୨୦୦, ଆହତ – ୩୬୦୦।

୫. ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ପରିଣାମ

• ଉପାଧି ତ୍ୟାଗ: ଏହି ଅମାନୁଷିକ କାଣ୍ଡର ପ୍ରତିବାଦରେ:

• ବିଶ୍ୱକବି ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର ଇଂରେଜ ଦତ୍ତ ‘ନାଇଟ୍’ (Knight) ଉପାଧି ତ୍ୟାଗ କଲେ।
• ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ‘କାଇଜର-ଇ-ହିନ୍ଦ୍’ (Kaiser-i-Hind) ଉପାଧି ଫେରାଇ ଦେଲେ।
  • ଆନ୍ଦୋଳନ ପ୍ରତ୍ୟାହାର: ଲୋକମାନେ ଅହିଂସା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିବା ଅନୁଭବ କରି ଗାନ୍ଧିଜୀ ୧୯୧୯ ଏପ୍ରିଲ ୧୮ରେ ରାଓଲାଟ୍ ଆଇନ୍ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ବନ୍ଦ କଲେ।
  • ନୂତନ ଶକ୍ତି: ଏହି ଘଟଣା ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ଚକିତ କରିଥିଲା ଏବଂ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କୁ ଜଣେ ସର୍ବଭାରତୀୟ ନେତା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଥିଲା।

---

କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ

• ନାଇଟ୍ (Knight): ସାମରିକ ବା ସେବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦିଆଯାଉଥିବା ସମ୍ମାନଜନକ ଉପାଧି। ଏହା ପାଇଲେ ନାମ ପୂର୍ବରୁ ‘ସାର୍’ ଲାଗେ।
• କାଇଜର-ଇ-ହିନ୍ଦ୍: ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି “ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନର ସମ୍ରାଟ”। ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ପାଇଁ ଇଂରେଜମାନେ ଏହା ଦେଇଥିଲେ।
• ନିଷେଧାଜ୍ଞା: କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ (ଯଥା: ସଭା କରିବା) ଉପରେ ସରକାରୀ କଟକଣା।

---

ସାରାଂଶ: ଜାଲିଆନାୱାଲାବାଗ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ସବୁଠାରୁ ଦୁଃଖଦାୟକ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହା ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ଇଂରେଜ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଏକଜୁଟ ହେବାକୁ ଅଧିକ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲା।

---

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର (Textbook Question & Answer)

୧. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ପ୍ରାୟ ୬୦ ଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ଯରେ ଲେଖ।

(କ) ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରେ ଭାରତୀୟମାନେ ଶ୍ୱେତାଙ୍ଗମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା କିପରି ଅତ୍ୟାଚାରିତ ହେଉଥିଲେ?
ଉତ୍ତର: ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରେ ଶ୍ୱେତାଙ୍ଗ ଶାସକମାନେ କଳା ରଙ୍ଗର ଆଫ୍ରିକୀୟ ଏବଂ ସେଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ଅତି ହୀନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଟ୍ ଦେବା ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କରାଯାଇଥିଲା । ସେମାନଙ୍କୁ ଜନବସତିଠାରୁ ଦୂରରେ ଅସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟକର ପରିବେଶରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା । ଏପରିକି ରାତି ୯ଟା ପରେ ବାହାରକୁ ଯିବା ଏବଂ ଫୁଟପାଥ୍ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉପରେ କଟକଣା ଥିଲା ।

(ଖ) ‘ଚମ୍ପାରନ୍ ଆନ୍ଦୋଳନ’ରେ ମହତ୍ମାଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଭୂମିକା ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉତ୍ତର: ବିହାରର ଚମ୍ପାରନ୍ ଜିଲ୍ଲାର ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ଶ୍ୱେତାଙ୍ଗ ନୀଳ ଚାଷୀମାନେ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଥିଲେ । ଗାନ୍ଧିଜୀ ଏହି ସମସ୍ୟା ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଚମ୍ପାରନ୍ ଗଲେ ଏବଂ ଅହିଂସା ଉପାୟରେ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଦୃଢ଼ତା ଯୋଗୁଁ ସରକାର ଏକ କମିଟି ଗଠନ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ । ଶେଷରେ 'ତିନିକାଠିଆ' ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉଚ୍ଛେଦ ହେଲା ଏବଂ ଚାଷୀମାନେ ସେମାନଙ୍କର ନ୍ୟାଯ୍ୟ ଅଧିକାର ଫେରି ପାଇଲେ ।

(ଗ) ଖେଡ଼ାଠାରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ କାହିଁକି ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହାର ଫଳ କ'ଣ ହୋଇଥିଲା?
ଉତ୍ତର: ୧୯୧୮ ମସିହାରେ ଗୁଜରାଟର ଖେଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଯୋଗୁଁ ଫସଲ ହାନି ହୋଇଥିଲା । ତଥାପି ବ୍ରିଟିଶ୍ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଚାଷୀଙ୍କଠାରୁ ଜବରଦସ୍ତି ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ କରୁଥିଲେ । ଏହାର ପ୍ରତିବାଦରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଫଳସ୍ୱରୂପ, ସରକାର ଏକ ଗୋପନୀୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାମା ଜାରି କଲେ ଯେ, କେବଳ ସମର୍ଥ ଚାଷୀମାନଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ କରାଯିବ ।

(ଘ) ଅହମ୍ମଦାବାଦ ଲୁଗା କାରଖାନା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମହାତ୍ମାଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଭୂମିକା କ’ଣ ଥିଲା?
ଉତ୍ତର: ଅହମ୍ମଦାବାଦର ଲୁଗା କାରଖାନା ମାଲିକ ଓ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ 'ପ୍ଲେଗ୍ ବୋନସ୍'କୁ ନେଇ ବିବାଦ ଦେଖାଦେଇଥିଲା । ଗାନ୍ଧିଜୀ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ୩୫ ପ୍ରତିଶତ ମଜୁରୀ ବୃଦ୍ଧି ଦାବିରେ ଅହିଂସା ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇଲେ । ନିଜେ ଅନଶନ କରି ମାଲିକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଚାପ ପକାଇଲେ । ଶେଷରେ କାରଖାନା ମାଲିକମାନେ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଦାବି ପୂରଣ କରିବାକୁ ରାଜି ହୋଇଥିଲେ ।

(ଙ) ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ କ'ଣ ଏବଂ ଏହା ବିରୋଧରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କିପରି ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥିଲା?
ଉତ୍ତର: ଭାରତରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ବିପ୍ଳବୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର 'ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ' ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲେ । ଏହି ଆଇନ ବଳରେ ବିନା ବିଚାରରେ ଯେକୌଣସି ଭାରତୀୟଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରାଯାଇପାରୁଥିଲା । ଏହାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ହରତାଳ ଓ ପ୍ରତିବାଦ ସଭା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । ଗାନ୍ଧିଜୀ ଏହି କଳା ଆଇନ ବିରୋଧରେ ଗଣ-ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଥିଲେ ।

---

୨. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ପ୍ରାୟ ୨୦ ଗୋଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ।

(କ) ଗାନ୍ଧିଜୀ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାର କେଉଁ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଥିଲେ ଓ କ’ଣ ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଗାନ୍ଧିଜୀ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ମୁସଲମାନ ବ୍ୟବସାୟୀ ଦାଦା ଅବଦୁଲ୍ଲାଙ୍କର ଏକ ମୋକଦ୍ଦମା ଲଢ଼ିବା ପାଇଁ ୧୮୯୩ ମସିହାରେ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାର ନାଟାଲ୍ ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ହେଉଥିବା ବର୍ଣ୍ଣବୈଷମ୍ୟ ନୀତି ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିଥିଲେ।

(ଖ) ଗାନ୍ଧିଜୀ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୋଧରେ ସଚେତନ କରିବା ପାଇଁ କ’ଣ କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିବା ପାଇଁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ୧୮୯୪ ମସିହାରେ 'ନାଟାଲ୍ ଭାରତୀୟ କଂଗ୍ରେସ' ଗଠନ କରିଥିଲେ। ଏହା ସହିତ ସେ 'ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଓପିନିୟନ୍' ନାମକ ଏକ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରି ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୋଧରେ ଜନମତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।

(ଗ) ଗାନ୍ଧିଜୀ କେଉଁ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ସତ୍ୟାଗ୍ରହର ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ୧୯୦୬ ମସିହାରେ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକା ସରକାର ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଙ୍ଗୁଳିଛାପ ଥିବା ପ୍ରମାଣପତ୍ର ବହନ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଥିବା ଆଇନ ବିରୋଧରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ପ୍ରଥମ କରି ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ। ଏହି ଅହିଂସା ଆନ୍ଦୋଳନ ପରିଶେଷରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲା।

(ଘ) ତିନିକାଠିଆ ବ୍ୟବସ୍ଥା କ'ଣ ?
ଉତ୍ତର: ବିହାରର ଚମ୍ପାରନ୍ ଜିଲ୍ଲାରେ ଚାଷୀମାନେ ସେମାନଙ୍କର ମୋଟ ଜମିର ୨୦ ଭାଗରୁ ୩ ଭାଗ ଅଞ୍ଚଳରେ ନୀଳ ଚାଷ କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ୱେତାଙ୍ଗ ମାଲିକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନୀଳ ଚାଷ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ 'ତିନିକାଠିଆ ବ୍ୟବସ୍ଥା' କୁହାଯାଏ।

(ଙ) ନୀଳର ଚାହିଦା ହ୍ରାସ ପାଇବା ଫଳରେ ଚମ୍ପାରନ୍ରେ ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ କିପରି ଶୋଷଣ କରାଗଲା ?
ଉତ୍ତର: ଜର୍ମାନୀରେ କୃତ୍ରିମ ନୀଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ଫଳରେ ଭାରତୀୟ ନୀଳର ଚାହିଦା ହ୍ରାସ ପାଇଲା। ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ନୀଳ ଚାଷରୁ ମୁକ୍ତି ଦେବା ବାହାନାରେ ଶ୍ୱେତାଙ୍ଗ ମାଲିକମାନେ ଜମି ଭଡ଼ା ବୃଦଧି କରିବା ସହ ବହୁ ପରିମାଣର ବେଆଇନ ଅର୍ଥ ଆଦାୟ କରି ଶୋଷଣ କରିଥିଲେ।

(ଚ) ଖେଡ଼ା ସତ୍ୟାଗ୍ରହ କ'ଣ ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ୧୯୧୮ ମସିହାରେ ଗୁଜରାଟର ଖେଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଯୋଗୁଁ ଫସଲ ହାନି ହୋଇଥିଲା। କୃଷି ନୀତି ଅନୁସାରେ ରାଜସ୍ୱ ଛାଡ଼ ହେବା କଥା, କିନ୍ତୁ ସରକାର ଜବରଦସ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ କରିବାରୁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଏହି ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।

(ଛ) ଅହମ୍ମଦାବାଦ ଲୁଗା କଳର ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର କାହିଁକି ମାଲିକମାନଙ୍କ ସହିତ କଳହ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ?
ଉତ୍ତର: ଅହମ୍ମଦାବାଦର ଲୁଗା କଳ ମାଲିକମାନେ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା 'ପ୍ଲେଗ୍ ବୋନସ୍' ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିନେଇଥିଲେ। ଶ୍ରମିକମାନେ ମଜୁରୀ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦାବି କରୁଥିବା ବେଳେ ମାଲିକମାନେ ଏହାକୁ ମନା କରିବାରୁ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳହ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

(ଜ) ‘ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ’ କ'ଣ ଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ୧୯୧୯ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ଏକ କଳା ଆଇନ ଥିଲା 'ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ'। ଏହି ଆଇନ ବଳରେ ସରକାର କୌଣସି ବି ଭାରତୀୟଙ୍କୁ ବିନା ବିଚାରରେ ଓ ୱାରେଣ୍ଟରେ ଗିରଫ କରି ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାଳ ପାଇଁ ଜେଲରେ ରଖିପାରୁଥିଲେ।

(ଝ) ‘ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ’ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଗଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହକୁ ଆନିବେସାନ୍ତଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେଉଁ ନେତାମାନେ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଆନିବେସାନ୍ତଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ବାନାର୍ଜୀ, ଦିନସା ଏଦୁଲଜୀ ୱାଚା ଏବଂ ମଦନ ମୋହନ ମାଲବ୍ୟଙ୍କ ଭଳି ପ୍ରମୁଖ ନେତାମାନେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଶୈଳୀକୁ ପସନ୍ଦ ନ କରି ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।

(ଞ) ଜାଲିଆନାଓ୍ବାଲାବାଗ୍ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ କାହିଁକି ସଂଘଟିତ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ଅମୃତସରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ନେତାଙ୍କ ଗିରଫଦାରୀ ବିରୋଧରେ ଲୋକେ ଜାଲିଆନାଓ୍ବାଲାବାଗ୍ ପଡ଼ିଆରେ ଏକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସଭା କରୁଥିଲେ। ସାମରିକ ମୁଖ୍ୟ ଜେନେରାଲ୍ ଡାୟର୍ ସଭାସ୍ଥଳକୁ ଚତୁର୍ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଘେରିଯାଇ ନିରସ୍ତ୍ର ଲୋକଙ୍କ ଉପରକୁ ଆଖିବୁଜା ଗୁଳି ଚଳାଇବାରୁ ଏହି ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଘଟିଥିଲା।

---

୩. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ବାକ୍ଯରେ ଲେଖ।

(କ) ୧୮୯୪ରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଦ୍ଵାରା କେଉଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ୧୮୯୪ରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ‘ନାଟାଲ୍ ଭାରତୀୟ କଂଗ୍ରେସ’ ନାମକ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ।

(ଖ) ‘ଇଣ୍ଡିଆନ ଓପିନିଅନ୍’ ସମ୍ବାଦପତ୍ର କିଏ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିବା ପାଇଁ ‘ଇଣ୍ଡିଆନ ଓପିନିଅନ୍’ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ।

(ଗ) ମୋହନଦାସ କରମଚାନ୍ଦ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ କିଏ ‘ମହାତ୍ମା’ ଆଖ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର ମୋହନଦାସ କରମଚାନ୍ଦ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ‘ମହାତ୍ମା’ ଆଖ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ ।

(ଘ) କାହାର ନିମନ୍ତ୍ରଣ କ୍ରମେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଚମ୍ପାରନ୍ ଯାଇଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ରାଜକୁମାର ଶୁକ୍ଳଙ୍କ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କ୍ରମେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଚମ୍ପାରନ୍ ଯାଇଥିଲେ ।

(ଡ) ଖେଡ଼ା ଆନ୍ଦୋଳନରେ କିଏ ମହାତ୍ମାଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ସହଯୋଗୀ ଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଖେଡ଼ା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଇନ୍ଦୁଲାଲ୍ ଯାଜ୍ଞିକ ମହାତ୍ମାଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ସହଯୋଗୀ ଥିଲେ ।

(ଚ) ପ୍ଲେଗ ବୋନସ୍ କ'ଣ ?
ଉତ୍ତର: ଅହମ୍ମଦାବାଦର ଲୁଗା କଳ ମାଲିକମାନେ ପ୍ଲେଗ୍ ମହାମାରୀ ସମୟରେ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ଦେଉଥିବା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭତ୍ତାକୁ ‘ପ୍ଲେଗ୍ ବୋନସ୍’ କୁହାଯାଉଥିଲା ।

(ଛ) ଜାଲିଆନାଓ୍ବାଲାବାଗ୍ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ କେବେ ସଂଘଟିତ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ୧୯୧୯ ମସିହା ଏପ୍ରିଲ୍ ୧୩ ତାରିଖରେ ଜାଲିଆନାଓ୍ବାଲାବାଗ୍ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ସଂଘଟିତ ହୋଇଥିଲା ।

(ଜ) ଜେନେରାଲ ଡାୟାର୍ କିଏ ଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଜେନେରାଲ୍ ଡାୟାର୍ ଅମୃତସରର ସାମରିକ ମୁଖ୍ୟ ଥିଲେ, ଯିଏ ଜାଲିଆନାଓ୍ବାଲାବାଗ୍ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ପାଇଁ ଦାୟୀ ଥିଲେ ।

(ଝ) “କୌଣସି ପ୍ରକାରରେ ଭାରତୀୟମାନେ ସରକାରଙ୍କର ପୈଶାଚିକ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାପ” – ଏହା କିଏ କହିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଏହା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ କହିଥିଲେ ।

(ଞ) ଜାଲିଆଓ୍ୱାଲାବାଗ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡପରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ କେଉଁ ଉପାଧୂ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଜାଲିଆଓ୍ୱାଲାବାଗ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡପରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ‘କାଇଜର୍-ଇ-ହିନ୍ଦ୍’ ଉପାଧି ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ।

---

୪. ସଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛ (Multiple Choice Questions)

(କ) ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ନିଜର ଅଙ୍ଗୁଳିଛାପ ଥିବା ପଞ୍ଜୀକରଣ ପ୍ରମାଣପତ୍ରକୁ ସବୁ ସମୟରେ ବହନ କରିବା ସଂକ୍ରାନ୍ତରେ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକା ସରକାର କେବେ ଆଇନ୍ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲେ ?
(i) ୧୮୯୪ (ii) ୧୯୦୬ (iii) ୧୯୧୧ (iv) ୧୯୧୪
ଉତ୍ତର: (ii) ୧୯୦୬

(ଖ) ଚାଷୀମାନଙ୍କ ସମସ୍ୟାର ଅନୁଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ୧୯୧୭ ଏପ୍ରିଲ୍ରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ କେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ?
(i) ଖେଡ଼ା (ii) ମୋତିହାରି (iii) ଅହମ୍ମଦାବାଦ (iv) ଅମୃତସର
ଉତ୍ତର: (ii) ମୋତିହାରି

(ଗ) ଖେଡ଼ା ଆନ୍ଦୋଳନର ସଫଳତାରେ ପ୍ରଭାବିତ କିଏ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କର ଜଣେ ପ୍ରଧାନ ଅନୁଗାମୀ ହୋଇଥିଲେ ?
(i) ରାଜକୁମାର ଶୁକ୍ଳ (ii) ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ (iii) ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ (iv) ଇନ୍ଦୁଲାଲ୍ ଯାଜ୍ଞିକ
ଉତ୍ତର: (iii) ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ

(ଘ) ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ୍ କେବେ ଗୃହୀତ ହୋଇଥିଲା ?
(i) ୧୯୧୯ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୮ (ii) ୧୯୧୯ ଏପ୍ରିଲ୍ ୬ (iii) ୧୯୧୯ ଏପ୍ରିଲ୍ ୧୦ (iv) ୧୯୧୯ ଏପ୍ରିଲ୍ ୧୩
ଉତ୍ତର: (i) ୧୯୧୯ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୮

(ଡ) ଜାଲିଆନାଓ୍ବାଲାବାଗ୍ କେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ?
(i) ମୁମ୍ବାଇ (ii) ଅହମ୍ମଦାବାଦ (iii) ଅମୃତସର (iv) ଦିଲ୍ଲୀ
ଉତ୍ତର: (iii) ଅମୃତସର

---

୫. “ତୁମପାଇଁ କାମ” (Activities)

• ମାନଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଚମ୍ପାରନ୍, ଖେଡ଼ା, ଅହମ୍ମଦାବାଦ ଏବଂ ଅମୃତସର ଭଳି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତୁ ।
• ଚିତ୍ର ସଂଗ୍ରହ: ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ବିଭିନ୍ନ ଆନ୍ଦୋଳନର ଫଟୋ ସଂଗ୍ରହ କରି ଏକ ଆଲବମ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ ।
• ଆଲୋଚନା: ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଜାଲିଆନାଓ୍ବାଲାବାଗ୍ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଭୟାବହତା ବିଷୟରେ ଶ୍ରେଣୀଗୃହରେ ଏକ ଆଲୋଚନା ଚକ୍ର ଆୟୋଜନ କରନ୍ତୁ ।