ଦ୍ବିତୀୟ ଏକକ- ବଡ଼ପଣ

କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟ

ନିମ୍ନରେ ଏହାର ଧାଡ଼ି-ଧାଡ଼ି (Line-by-line) ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:

୧. କେଶରୀ-ଔରସେ ତୁମ୍ଭେ ସିନା ଶ୍ୱାନ
ମନେ ନାହିଁ ତୁମ୍ଭେ କାହାର ସନ୍ତାନ,
କେଶରୀ-ଔରସେ ତୁମ୍ଭେ ସିନା ଶ୍ୱାନ ।
ସରଳ ଅର୍ଥ: କବି ରାଜାମାନଙ୍କୁ ପଚାରୁଛନ୍ତି - ତୁମେ କ’ଣ ଭୁଲିଗଲ ଯେ ତୁମେ କେଉଁ ମହାନ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଛ? ତୁମର ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ 'କେଶରୀ' (ସିଂହ) ପରି ବୀର ଓ ପରାକ୍ରମୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସେହି ସିଂହର ସନ୍ତାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜର ନୀଚ ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ 'ଶ୍ୱାନ' (କୁକୁର) ପରି ହୋଇଯାଇଛ ।
ଭାବାର୍ଥ: ସିଂହ ନିଜ ପରାକ୍ରମ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା, କିନ୍ତୁ କୁକୁର ପରର ଚାଟୁକାରିତା କରେ । ଏଠାରେ କବି କହିଛନ୍ତି ଯେ ରାଜାମାନେ ନିଜର ବୀରତ୍ୱ ହରାଇ ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କ ପଛରେ କୁକୁର ଭଳି ଚାଟୁକାରିତା କରୁଛନ୍ତି ।

୨. ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଶୋଷଣ
ପୂର୍ବପୁରୁଷର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିଶାଳ,
ବିକି ଭାଙ୍ଗି ଖାଉଥୁବ କେତେ କାଳ ?
ସରଳ ଅର୍ଥ: ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ମାନ-ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସୃଷ୍ଟି କରିଯାଇଥିଲେ, ତାହା ବହୁତ ବଡ଼ ଥିଲା । ତୁମେ ନିଜେ କିଛି ନୂଆ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଅର୍ଜନ ନକରି କେବଳ ପୁରୁଣା ସମ୍ମାନକୁ ପୁଞ୍ଜି କରି କେତେ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏମିତି ଭୋଗ-ବିଳାସରେ ବଞ୍ଚିବ?
ଭାବାର୍ଥ: ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ତାନ ପିତାର ସମ୍ପତ୍ତି ବଢ଼ାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ରାଜାମାନେ କେବଳ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ନାମ ନେଇ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନ କରୁଛନ୍ତି ।

୩. ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର (ବଡ଼ାଇ)
ସେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନିଜେ ତିଳେ ନ ବଢ଼ାଇ,
କରୁଥିବ ଆଉ କେତେ ତା ବଡ଼ାଇ ?
ସରଳ ଅର୍ଥ: ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ମାନକୁ ତୁମେ ଟିକିଏ ହେଲେ ବି ବଢ଼ାଇଲ ନାହିଁ, ବରଂ ନିଜେ କିଛି ନକରି କେବଳ ସେମାନଙ୍କ ଗୌରବକୁ ନେଇ କେତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଥା ଗର୍ବ (ବଡ଼ାଇ) କରୁଥିବ?
ଭାବାର୍ଥ: କାମ କିଛି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବଂଶର ନାମ ନେଇ ଗର୍ବ କରିବା ହେଉଛି ଅଯୋଗ୍ୟତାର ଲକ୍ଷଣ ।

୪. ବହ୍ନିଶିଖା ବନାମ ଜଳଧାରା (ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ଓ ଅଧୋଗତି)
ଥିଲେ ଆଗେ ଯେହୁ ଉତ୍କଳର ସ୍ଵାମୀ,
ବହ୍ନିଶିଖା ପରି ସଦା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବଗାମୀ |
ତୁମ୍ଭେ ହୋଇ ସେହି ବଂଶର ସନ୍ତତି,
ଜଳଧାରା ପରି ହେଲ ଅଧୋଗତି।
ସରଳ ଅର୍ଥ: ଅତୀତରେ ଯେଉଁମାନେ ଓଡ଼ିଶାର (ଉତ୍କଳର) ରାଜା ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ଯଶ 'ବହ୍ନିଶିଖା' (ନିଆଁର ଶିଖା) ପରି ଥିଲା, ଯାହା ସବୁବେଳେ ଉପରକୁ (ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ) ଉଠିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସେହି ବଂଶର ସନ୍ତାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତୁମର କର୍ମ ଯୋଗୁଁ 'ଜଳଧାରା' (ପାଣିର ସୁଅ) ପରି ତଳକୁ (ଅଧୋଗତି) ଖସିଯାଉଛ ।
ଭାବାର୍ଥ: ନିଆଁ ସବୁବେଳେ ଉଚ୍ଚ ଆଦର୍ଶର ପ୍ରତୀକ, କିନ୍ତୁ ପାଣି ସବୁବେଳେ ତଳକୁ ବୋହିଯାଏ । ରାଜାମାନଙ୍କର ନୈତିକ ପତନକୁ କବି ଏଠାରେ ଜଳଧାରା ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି ।

୫. ରାଜ୍ୟକୁ ପରିବାର ମଣିବା
ତୁମ୍ଭ ପିତୃଗଣ ପରମ ଉଦାର,
ରାଜ୍ୟ ମଣୁଥିଲେ ଏକ ପରିବାର।
ସରଳ ଅର୍ଥ: ତୁମର ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦାର ହୃଦୟର ଥିଲେ । ସେମାନେ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ଭଳି ମନେ କରୁଥିଲେ ।
ଭାବାର୍ଥ: ପ୍ରାଚୀନ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଜାମାନେ ପୁଅ-ଝିଅ ପରି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଜିର ରାଜାମାନେ ସେହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଶୋଷଣ କରିବାର ମାଧ୍ୟମ ଭାବୁଛନ୍ତି ।

୬. ରାଜା-ପ୍ରଜା ସମ୍ପର୍କ (ବାଜ ଓ ପାରା)
କାହିଁ ଗଲା ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ସୁଧାରା,
ରାଜା ପ୍ରଜା ଏବେ ହେଲେ ବାଜ ପାରା !
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ଦୁଃଖର ସହ ପଚାରୁଛନ୍ତି ଯେ, ପୂର୍ବକାଳର ସେହି ସୁନ୍ଦର ପରମ୍ପରା ବା ସୁଧାରା କାହିଁ ଗଲା? ପୂର୍ବେ ରାଜା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପରିବାର ମଣୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ 'ବାଜ ଓ ପାରା' ପରି ହୋଇଯାଇଛି । ବାଜ ପକ୍ଷୀ ଯେପରି ଅତି ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଭାବେ କ୍ଷୁଦ୍ର ପାରାକୁ ଶିକାର କରି ଖାଇଯାଏ, ରାଜାମାନେ ସେହିପରି ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରୁଛନ୍ତି ।

୭. ଶ୍ରମାର୍ଜିତ ଗ୍ରାସ ଅପହରଣ
କାଢ଼ିନେଲା ରାଜ-ଭୋଗ-ଅଭିଳାଷ,
ପ୍ରଜାମୁଖୁଁ ତାଙ୍କ ଶ୍ରମାର୍ଜିତ ଗ୍ରାସ।
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାଜାମାନଙ୍କର ମନରେ ନିଜର ସୁଖ-ବିଳାସ ବା 'ରାଜ-ଭୋଗ' ପାଇଁ ଯେଉଁ ଅହେତୁକ ଲୋଭ (ଅଭିଳାଷ) ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ତାହା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମୁହଁରୁ ସେମାନଙ୍କର କଠିନ ପରିଶ୍ରମର ଖାଦ୍ୟ (ଶ୍ରମାର୍ଜିତ ଗ୍ରାସ) କାଢ଼ି ନେଲା । ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଭୋକିଲା ରଖି ରାଜାମାନେ ନିଜର ବିଳାସ ମେଣ୍ଟାଇଲେ ।

୮. ବିଦେଶୀ ନୀତି ଓ ଶୋଷଣ
ଦେଶୀ ହୋଇ ତୁମ୍ଭେ ଆଚରିଲ ନିତି, ନିର୍ମମ–ବିଦେଶୀ–ସର୍ବ–ଶୋଷୀ–ନୀତି !
ବାତ୍ସଲେ ନ ବାନ୍ଧି ପ୍ରଜାଙ୍କର ଚିତ୍ତ, ବିଦେଶୀ–ସଙ୍ଗୀନେ କଲ ତାଙ୍କୁ ଭୀତ।
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତୁମେମାନେ ନିଜେ ଏହି ଦେଶର ଲୋକ (ଦେଶୀ) ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ପରି ନିର୍ମମ ଓ ଶୋଷଣମୂଳକ ବିଦେଶୀ ନୀତି ଆପଣେଇଲ । ତୁମେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ବା ବାତ୍ସଲ୍ୟରେ ନିଜର କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ବିଦେଶୀ ବନ୍ଧୁକ ବା 'ସଙ୍ଗୀନ' (Bayonet) ଦେଖାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲ ।

୯. ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଗନ୍ତାଘରର ମୋହ
ଗନ୍ତାଘର ହେଲା ତୁମ୍ଭର ସର୍ବସ୍ଵ, ସର୍ବସ୍ଵ ପ୍ରାସାଦ, ଗାଭୀ, ହସ୍ତୀ, ଅଶ୍ୱ।
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ବଡ଼ ନଥିଲା, ବରଂ ନିଜର 'ଗନ୍ତାଘର' (Treasury) ବା ଧନଭଣ୍ଡାର ହିଁ ସବୁକିଛି (ସର୍ବସ୍ୱ) ହୋଇଗଲା । ବଡ଼ ବଡ଼ ଅଟ୍ଟାଳିକା (ପ୍ରାସାଦ), ଗାଈ, ହାତୀ ଏବଂ ଘୋଡ଼ା ବଢ଼ାଇବା ହିଁ ତୁମ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଲା ।

୧୦. ଖଳ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ରାଜଧର୍ମର ପତନ
ରାଜଧର୍ମ ହେଲା ପ୍ରଜାଧନ ବୁହା, ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ ଖଳ, ଖଣ୍ଟ, କାନକୁହା ।
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ରାଜଧର୍ମ ହେବା କଥା, କିନ୍ତୁ ତୁମ ସମୟରେ ରାଜଧର୍ମର ଅର୍ଥ ହେଲା 'ପ୍ରଜାଙ୍କ ଧନ ବୋହି ନେବା' । ରାଜାଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ (ଖଳ), ଚୋର (ଖଣ୍ଟ) ଏବଂ ମିଛୁଆ (କାନକୁହା) ହୋଇଗଲେ ।

୧୧. ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ଶୋଷଣ ଓ ବିଦେଶୀଙ୍କ ସେବା
ତଣ୍ଡି ଦୁଃଖୀ, ରଙ୍କ, ଅରକ୍ଷିତ, ରାଣ୍ଡ, ବିଦେଶୀଙ୍କି ଖୁଆଇଲ କୁକ୍କୁଟାଣ୍ଡ।
ନ ପାଇଲେ ଦୁଃଖୀ ପ୍ରଜା ଖୁଦକୁଣ୍ଡା, ନେଲେ ଘିଅ ଅଟା ସଙ୍ଗେ ଛାଗମୁଣ୍ଡା
କାଣ୍ଡଜ୍ଞାନହୀନ କାଣ୍ଡପୃଷ୍ଠ ହୁଣ୍ଡା।
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତୁମେମାନେ ଗରିବ, ଅସହାୟ, ବିଧବା ଏବଂ ଅରକ୍ଷିତ ଲୋକଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ (ତଣ୍ଡି) ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ପଇସା ଆଣି ବିଦେଶୀ ସାହେବମାନଙ୍କୁ 'କୁକ୍କୁଟାଣ୍ଡ' (କୁକୁଡ଼ା ଅଣ୍ଡା) ର ଭୋଜି ଦେଲ । ଦୁଃଖୀ ପ୍ରଜାମାନେ ଖାଇବାକୁ ମୁଠାଏ ଖୁଦ କିମ୍ବା କୁଣ୍ଡା (Rice bran) ପାଉ ନଥିବା ବେଳେ, ତୁମ ଭଳି ଜ୍ଞାନଶୂନ୍ୟ (କାଣ୍ଡଜ୍ଞାନହୀନ) ଓ ବୁଦ୍ଧିହୀନ (ହୁଣ୍ଡା) ରାଜାମାନେ ସାହେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘିଅ, ଅଟା ଏବଂ ଛେଳି ମୁଣ୍ଡ (ଛାଗମୁଣ୍ଡା) ଯୋଗାଇ ଦେଉଥିଲ ।

୧୨. ଲୋଭର ପରିଣାମ
ଅଭୀଷ୍ଟ ଦେବତା କଲ ଲୋଭପ୍ରେତ, ନ ଚେତିଲ ଖାଇ ବିପଦର ବେତ।
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତୁମେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭୁଲି କେବଳ 'ଲୋଭ' ରୂପକ ପ୍ରେତ ବା ଅସୁରକୁ ନିଜର ଦେବତା କରି ମାନିଲ । ବାରମ୍ବାର ବିପଦ ଆସିବା ସତ୍ତ୍ୱେ (ବିପଦର ବେତ ଖାଇ ମଧ୍ୟ ବା ବିଦେଶୀଙ୍କଠାରୁ ଧୋକା ଖାଇବା ପରେ ମଧ୍ୟ ) ତୁମର ଚେତା ପଶିଲା ନାହିଁ କି ତୁମେ ସଂଶୋଧିତ ହେଲ ନାହିଁ ।

୧୩. ପାପ ଅର୍ଥର ଲାଳସା
ସଦା ହୋଇ ପାପ-ଦ୍ରବିଣ-ପ୍ରତ୍ୟାଶୀ,
ପ୍ରଜା ମଧ୍ୟ ପାପବୃଦ୍ଧିକି ମନାସି !

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତୁମେମାନେ ସବୁବେଳେ ପାପ ଅର୍ଥ (ପାପ-ଦ୍ରବିଣ) ପାଇବା ପାଇଁ ଆଶା କରି ରହିଛ । ତୁମେ ଚାହୁଁଛ ଯେ ପ୍ରଜାମାନେ ଅଧିକ ପାପ ବା ଭୁଲ କାମ କରନ୍ତୁ, ଯାହାଫଳରେ ତୁମକୁ ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଅର୍ଥ ଆଦାୟ କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିବ । ଜଣେ ରାଜା ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁବା କଥା, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କର ଅଧର୍ମ ବା ପାପବୃଦ୍ଧି କାମନା କରୁଛ ।

୧୪. ଜରିମାନା ଓ ମାଲଖାନା
ରହିଥାଅ ଟାକି, କରି ଜରିମାନା
ଧନେ ପୂରାଇବା ଲାଗି ମାଲଖାନା।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତୁମେ ସବୁବେଳେ ସୁଯୋଗକୁ 'ଟାକି' ରହିଛ ଯେ କେତେବେଳେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ 'ଜରିମାନା' (Fine) କରିବ ଏବଂ ସେହି ଧନରେ ନିଜର 'ମାଲଖାନା' (Treasury/Storehouse) ଭରିବ । ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁଖ ବଡ଼ ନୁହେଁ, ବରଂ ତୁମ ଧନଭଣ୍ଡାରର পূର୍ଣ୍ଣତା ହିଁ ବଡ଼ ।

୧୫. ଧନର ନିଶା
ଧନର ଲାଳସା ଜାଗ୍ରତେ ସ୍ୱପନେ,
ଧନ ବିନୁ ନାହିଁ ଆନ ଚିନ୍ତା ମନେ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତୁମ ମନରେ ଧନ ପାଇଁ ଏତେ ଲୋଭ ବା 'ଲାଳସା' ଯେ, ତୁମେ ଶୋଇବା ବେଳେ (ସ୍ୱପନେ) ହେଉ କିମ୍ବା ଚେଇଁଥିବା ବେଳେ (ଜାଗ୍ରତେ), କେବଳ ଧନ କଥା ହିଁ ଭାବୁଛ । ଧନ ବ୍ୟତୀତ ତୁମ ମନରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ ।

୧୬. ଧନର ସଠିକ୍ ବିନିଯୋଗ (ସୁବ୍ୟୟ)
ଧନର ସାଫଲ୍ୟ ସୁବ୍ୟୟ କେବଳ,
ଯକ୍ଷ ପ୍ରାୟେ ତାକୁ ଜଗି କେଉଁ ଫଳ ?

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି କହିଛନ୍ତି ଯେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବାର ପ୍ରକୃତ ସାର୍ଥକତା ବା 'ସାଫଲ୍ୟ' କେବଳ 'ସୁବ୍ୟୟ' (ଧର୍ମ ଓ ପରୋପକାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟୟ) ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ । ଯଦି ଧନକୁ କେବଳ ସାଇତି ରଖିବ, ତେବେ 'ଯକ୍ଷ' (ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ର ଯିଏ ଧନକୁ କେବଳ ଜଗି ବସିଥାଏ) ପରି ତାକୁ ଜଗି ରହିବାରେ କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ ।

୧୭. ଜୀବନର କ୍ଷଣସ୍ଥାୟିତ୍ୱ
ମଞ୍ଚେ କେତେ ଆସି କେତେ ଗଲେ, ଭାଇ,
କିଏ ନେଇଗଲେ କି ଧନ ମୁଣ୍ଡାଇ ?

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ପୃଥିବୀ ରୂପକ ମଞ୍ଚକୁ କେତେ ଲୋକ ଆସିଲେ ଏବଂ କେତେ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ମଲାବେଳେ କେହି କ’ଣ ନିଜ ଧନସମ୍ପତ୍ତିକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ବୋହି ନେଇ ଯାଇଛନ୍ତି? କେହି ବି ସାଙ୍ଗରେ କିଛି ନେଇ ଯାଇ ନାହାନ୍ତି ।

୧୮. ପଡ଼ି ରହିବା ପାର୍ଥିବ ସମ୍ପଦ
ପଡ଼ି ତ ରହିଲେ ପଛେ ହାତୀ ଘୋଡ଼ା, ପଡ଼ି ତ ରହିଲା ସୁନା ରୂପା ତୋଡ଼ା,
ପଡ଼ି ତ ରହିଲା ରତନେ ଭାସ୍ଵର, କୁବେରଭଣ୍ଡାର ସମ ଗନ୍ତାଘର।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମଣିଷ ଚାଲିଗଲା ପରେ ତା’ର ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ସୁନା-ରୂପାର ଭଣ୍ଡାର ଏବଂ ରତ୍ନରେ ଝଲସୁଥିବା (ଭାସ୍ୱର) ଗନ୍ତାଘର ସବୁ ଏହିଠାରେ ପଡ଼ି ରହେ । ସେହି ଧନ 'କୁବେର' (ଧନର ଦେବତା) ଙ୍କ ଭଣ୍ଡାର ପରି ବିଶାଳ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାହା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସେ ନାହିଁ ।

୧୯. ବିଶ୍ୱ-ବିଜୟୀ ସ୍କନ୍ଦର (Alexander the Great)
“ ଜିଣିବାକୁ ଆଉ ନାହିଁ ଧରାଖଣ୍ଡ ” ବୋଲି କଲେ ଯେହୁ ଅଶ୍ରୁସିକ୍ତ ଗଣ୍ଡ,
ମଲାବେଳେ ବିଶ୍ଵ-ବିଜୟୀ ସ୍କନ୍ଦର କି କହିଥୁଲେ ତା ଚିତ୍ତେ ଥରେ ଧର।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ବିଶ୍ୱବିଜୟୀ ସ୍କନ୍ଦର (ଆଲେକ୍ଜାଣ୍ଡାର) ସାରା ପୃଥିବୀ ଜୟ କରିବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଜୟ କରିବାକୁ ଆଉ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ବା 'ଧରାଖଣ୍ଡ' ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଲୁହ ବୋହି ଆସିଥିଲା (ଅଶ୍ରୁସିକ୍ତ ଗଣ୍ଡ) । କିନ୍ତୁ ସେହି ମହାନ୍ ସମ୍ରାଟ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ କ’ଣ କହିଥିଲେ, ତାହା ଥରେ ମନେ ପକାଅ (ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ମୁଁ ସାରା ଦୁନିଆ ଜିତି ମଧ୍ୟ ମଲା ବେଳେ ଖାଲି ହାତରେ ଯାଉଛି) ।

୨୦. ଆଲେକ୍ଜାଣ୍ଡାରଙ୍କ ଶେଷ ବାର୍ତ୍ତା (ଶୂନ୍ୟ ହସ୍ତ)
ବୋଇଲେ “ଏ ପ୍ରାଣ ଗଲେ ପିଣ୍ଡ ଛାଡ଼ି, ନେବ ଯେବେ ମୋତେ କୋକେଇରେ କାଢ଼ି, ଦେଇଥୁବ ତହିଁ ମୋ ଶବ ଶୁଆଇ ବେନି ପାଶେ ବେନି କରକୁ ଝୁଲାଇ, ଯା ଦେଖି ଜାଣିବେ ଜଗତେ ସମସ୍ତେ ଆସିଥୁଲି ଫେରିଗଲି ଶୂନ୍ୟ ହସ୍ତେ।”

ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ବିଶ୍ୱବିଜୟୀ ଆଲେକ୍ଜାଣ୍ଡାର (ସ୍କନ୍ଦର) ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲେ ଯେ, ଯେତେବେଳେ ମୋର ପ୍ରାଣ ଏହି ଶରୀର (ପିଣ୍ଡ) ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବ ଏବଂ ମୋତେ ଶ୍ମଶାନକୁ ନେବା ପାଇଁ କୋକେଇରେ ରଖାଯିବ, ସେତେବେଳେ ମୋର ଦୁଇଟି ହାତ (ବେନି କର) କୁ ବାହାରକୁ ଝୁଲାଇ ରଖିବ। ଏହା ଦେଖି ସାରା ଦୁନିଆ ବୁଝିବ ଯେ, ଏତେ ବଡ଼ ସମ୍ରାଟ ମଧ୍ୟ ଦୁନିଆକୁ ଖାଲି ହାତରେ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ମଲାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଖାଲି ହାତରେ (ଶୂନ୍ୟ ହସ୍ତେ) ଫେରିଯାଉଛନ୍ତି। ଅର୍ଥାତ୍ ମଣିଷ ସାଙ୍ଗରେ ଧନ ନୁହେଁ, କେବଳ ନିଜର କର୍ମ ନେଇଯାଏ।

୨୧. ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ ଓ ସତ୍ଵଗୁଣ ପାଳନ
ଏହି ମହାବାକ୍ୟ ମନେ ମନେ ହେଜି ସତ୍ଵଗୁଣ ଭଜ ଲୋଭ ମଦ ତେଜି।

ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଆଲେକ୍ଜାଣ୍ଡାରଙ୍କ ଏହି ମହାନ ଶିକ୍ଷାକୁ ମନେ ପକାଇ (ହେଜି), ତୁମେମାନେ ଲୋଭ ଏବଂ ଅହଂକାର (ମଦ) ଛାଡ଼ି ସତ୍ଵଗୁଣ (ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ଶାନ୍ତି) ପଥରେ ଚାଲ।

୨୨. ଅରକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଶୋଷଣ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ସଞ୍ଚୟ
ଅକାରଣେ କିପାଁ ତଣ୍ଡି ଅରକ୍ଷିତ, ଅଳ୍ପଦିନପାଇଁ ସଞ୍ଚୁଅଛ ବିତ୍ତ ?

ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ରାଜାମାନଙ୍କୁ ପଚାରୁଛନ୍ତି - ତୁମେମାନେ ଅକାରଣରେ ଗରିବ ଓ ଅସହାୟ (ଅରକ୍ଷିତ) ଲୋକଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ (ତଣ୍ଡି) ଏହି ସମ୍ପତ୍ତି (ବିତ୍ତ) କାହିଁକି ସଞ୍ଚୟ କରୁଛ? ଜୀବନ ତ ଅଳ୍ପ ଦିନର, ତେବେ ଏତେ ଲୋଭ କାହିଁକି?

୨୩. ଲକ୍ଷ-ପୋଷୀ ବନାମ ଲକ୍ଷ-ଶୋଷୀ
ବୋଲାଅ ଜଗତେ ସିନା ଲକ୍ଷ-ପୋଷୀ, ଫଳେ ତୁମ୍ଭେ ଜଣେ ଜଣେ ଲକ୍ଷ–ଶୋଷୀ।

ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତୁମେମାନେ ବାହାରକୁ ନିଜକୁ 'ଲକ୍ଷ-ପୋଷୀ' (ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କୁ ପାଳନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି) ବୋଲି ପରିଚୟ ଦିଅ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ତୁମେ ଜଣେ ଜଣେ 'ଲକ୍ଷ-ଶୋଷୀ' (ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି)। ଏହା ଏକ ଶାଣିତ ବ୍ୟଙ୍ଗ।

୨୪. ପାପାର୍ଜିତ ଧନ ଓ ଅପବ୍ୟୟ
ଗଣିକା, ଓକିଲ, ଛାମୁଆ ପୋଷଣ, ଲାଗି କର କିପାଁ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଶୋଷଣ ? ପ୍ରଜା ରକ୍ତ, ସ୍ବେଦ, ଲୋତକେ ଅର୍ଜିତ ଅଭିଶପ୍ତ ରାଶି ରାଶି ପାପବିତ୍ତ ।

ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ରକ୍ତ, ଝାଳ (ସ୍ୱେଦ) ଏବଂ ଲୁହ (ଲୋତକ) ରେ ଗଢ଼ା ହୋଇଥିବା ସେହି ଧନ ହେଉଛି ପାପବିତ୍ତ ବା ଅଭିଶପ୍ତ ଧନ। ସେହି ଅର୍ଥକୁ ତୁମେ ନିଜର ଭୋଗବିଳାସ, ଗଣିକା, ଓକିଲ ଏବଂ ଚାଟୁକାର ବା ଛାମୁଆମାନଙ୍କୁ ପୋଷିବା ପାଇଁ କାହିଁକି ବ୍ୟବହାର କରୁଛ?

୨୫. ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡରେ ଘୃତ ଓ ପାପର ବୃଦ୍ଧି
ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତେ ବ୍ୟୟ ନ କରି ଯତନେ, ପାପ ଅର୍ଜୁଅଛ ପାପାର୍ଜିତ ଧନେ। ଅର୍ଜୁଅଛ ସିନା କେବଳ ଦୁଷ୍କୃତ, ଘୃଷ୍ଟିମୁଖେ ଢାଳି ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡ–ଘୃତ।

ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ପାପ କରି ଅର୍ଜନ କରିଥିବା ଧନକୁ କୌଣସି ଭଲ କାମ ବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ବ୍ୟୟ ନ କରି, ତୁମେ ସେହି ଧନକୁ ପୁଣି ଖରାପ କାମରେ ବ୍ୟୟ କରି ଅଧିକ ପାପ କରୁଛ। କବି ରାଧାନାଥ ରାୟ ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ବ୍ୟଙ୍ଗ କରିଛନ୍ତି । ସେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ପବିତ୍ର ଘିଅ (ଘୃତ) କୁ ଯଦି କେହି ନେଇ ଏକ ଘୁଷୁରି ମୁହଁରେ ଢାଳିଦିଏ, ତେବେ ସେହି ଘିଅର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ରହେନାହିଁ କିମ୍ବା ସେଥିରୁ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ ।
ସେହିପରି, ରାଜାମାନେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରି ଯେଉଁ ଅର୍ଥ ଅର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ନିଜର ଭୋଗବିଳାସ ଏବଂ ଚାଟୁକାରମାନଙ୍କ (ଗଣିକା, ଓକିଲ, ଖଳ ମନ୍ତ୍ରୀ) ପଛରେ ବ୍ୟୟ କରୁଛନ୍ତି । ରାଜାଙ୍କର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞର ଘିଅକୁ ଘୁଷୁରି ମୁହଁରେ ଢାଳିବା ସଦୃଶ ଅର୍ଥହୀନ । ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ କେବଳ 'ଦୁଷ୍କୃତ' ବା ପାପ ହିଁ ମିଳୁଛି ।

୨୬. ଅପ୍ରିୟ ସତ୍ୟ ଓ ନିଜର ମଙ୍ଗଳ
ଏ ଅପ୍ରିୟ ସତ୍ୟେ ଛଳକୁ ନ ଧରି,
ନିଜ ଶ୍ରେୟ ଦେଖ ଚିତ୍ତେ ଚିନ୍ତା କରି।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି କହିଛନ୍ତି ଯେ, ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି ତାହା ହୁଏତ ଶୁଣିବାକୁ ଅପ୍ରିୟ ବା ଖରାପ ଲାଗିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ହିଁ ସତ୍ୟ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ମିଛ (ଛଳ) ବୋଲି ନ ଭାବି, ନିଜର ମଙ୍ଗଳ (ଶ୍ରେୟ) କେଉଁଥିରେ ଅଛି ତାହା ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କର ।

୨୭. ଭଙ୍ଗା ମାଠିଆରୁ ପାଣି (ଆୟୁର କ୍ଷୟ)
ଭଗ୍ନଘଟୁଁ, ଆହା, ସଲିଳ ଯେସନ
ସରିଯାଉଅଛି ଆୟୁ ପ୍ରତି କ୍ଷଣ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି - ଯେପରି ଏକ ଭଙ୍ଗା ମାଠିଆରୁ (ଭଗ୍ନଘଟ) ପାଣି (ସଲିଳ) ଅଲକ୍ଷିତରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବୋହିଯାଇ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ମଣିଷର ଜୀବନ ବା ଆୟୁ ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେହିପରି ଶେଷ ହୋଇଚାଲିଛି ।

୨୮. ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଅବିଶ୍ୱାସୀ ସମୟ
ବଡ଼ କ୍ରୂର କାଳ, ବଡ଼ ଅବିଶ୍ଵାସୀ,
ହାବୋଡ଼ି ଯିବ ସେ ଆଚମ୍ବିତେ ଆସି।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କାଳ ବା ସମୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠୁର (କ୍ରୂର) ଏବଂ ବିଶ୍ୱାସଘାତକ । ସେ କେତେବେଳେ ହଠାତ୍ (ଆଚମ୍ବିତେ) ଆସି ମଣିଷକୁ ମୃତ୍ୟୁ ମୁଖରେ ପକାଇବ (ହାବୋଡ଼ି ଯିବ), ତାହା କେହି ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ ।

୨୯. ମୃତ୍ୟୁର ଉପସ୍ଥିତି
ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଜାଣି କାଳକୁ ଯେ ହସେ,
ହସି ସେ ତା’ ପଛେ ଆସି ଲୁଚି ବସେ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଯେଉଁ ମଣିଷ ଭାବେ ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ଏବେ ବହୁତ ଦୂରରେ ଅଛି ଏବଂ ନିର୍ଭୟରେ ହସେ, ସେ ଜାଣିବା ଉଚିତ ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ତା' ପଛରେ ହିଁ ଲୁଚି ରହିଛି । ମୃତ୍ୟୁ ଯେକୌଣସି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଣିଷକୁ କବଳିତ କରିପାରେ ।

୩୦. ସମୟର ନିୟମ
ନୀତିବେଳ ବୁଝି ଛାମୁରେ ହାଜର
ହେବା ବିଧି ତାକୁ ନାହିଁଟି ଗୋଚର।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମୃତ୍ୟୁ କୌଣସି ନିୟମ ବା ସମୟ (ନୀତିବେଳ) ଦେଖି ଆସେନାହିଁ । ସେ କୌଣସି ସୂଚନା ଦେଇ ହାଜର ହୁଏ ନାହିଁ, ତା’ର ଗତିବିଧି କାହାକୁ ଜଣା (ଗୋଚର) ନାହିଁ ।

୩୧. ଅନ୍ତିମ ବେଳ
କେତେ ଦିନ ଖେଳୁଥିବ ଏହି ଖେଳ,
ପାଖେଇ ଆସୁଛି ସେ ଅନ୍ତିମ ବେଳ ।
ଆସୁଛି ନୀରବେ ସେହୁ ପ୍ରତିକ୍ଷଣେ
ନିତ୍ଯଗାମି-ରଥ–ଚକ୍ର ଆବର୍ତ୍ତନେ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତୁମେ ଏହି ସାଂସାରିକ ମୋହ-ମାୟାର ଖେଳ କେତେ ଦିନ ଖେଳିବ? ଜୀବନର ଶେଷ ସମୟ (ଅନ୍ତିମ ବେଳ) ଅତି ପାଖେଇ ଆସୁଛି । ସମୟ ରୂପକ ରଥର ଚକ ଅତି ନୀରବରେ ଏବଂ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଘୂରି ଚାଲିଛି, ଯାହା ମଣିଷକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଉଛି ।

୩୨. ମାୟା ଓ ଛାୟା (ଛାଇ)
ଆୟୁ-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯାଏ ତଳେ ଯେତେ ଗଡ଼ି,
ତୁମ୍ଭ ମାୟା ଯାଏ ଛାୟା ପରି ବଢ଼ି।*

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନ - ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେ ତଳକୁ ଗଡ଼େ (ଅର୍ଥାତ୍ ଅସ୍ତ ହୁଏ), ଛାଇ (ଛାୟା) ସେତେ ଲମ୍ବିଯାଏ । ସେହିପରି ମଣିଷର ଆୟୁ ଯେତେ କମି କମି ଯାଏ, ସାଂସାରିକ ମୋହ (ମାୟା) ପ୍ରତି ତା’ର ଆସକ୍ତି ସେତେ ବଢ଼ି ବଢ଼ି ଚାଲେ ।

୩୩. ଅନ୍ତକର ଝିଙ୍କାଝିଙ୍କି
ମାୟା–ଚେର ତଳେ ଭେଦିବ ଯେତିକି,
ଅନ୍ତକ ରଗଡ଼େ ଝିଙ୍କିବ ତେତିକି।*
ସେ କଠିନ ଝିଙ୍କାଝିଙ୍କିରୁ ନିସ୍ତାର–
ଲାଭ ଲାଗି ଆଗୁଁ ହୁଅ ହୁସିଆର।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମାୟା ବା ମୋହର ଚେର ମଣିଷ ମନରେ ଯେତେ ଗଭୀର ଭାବେ ପଶିବ, ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା (ଅନ୍ତକ) ଜୀବନ ନେବା ବେଳେ ସେତିକି ଜୋରରେ ଝିଙ୍କିବ । ଅର୍ଥାତ୍ ଯିଏ ସଂସାରକୁ ଯେତେ ମାୟା କରିଥିବ, ମରିବା ବେଳେ ତାକୁ ସେତିକି କଷ୍ଟ ହେବ । ତେଣୁ ସେହି ମୃତ୍ୟୁ କାଳର କଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତି (ନିସ୍ତାର) ପାଇବା ପାଇଁ ଏବେଠାରୁ ସାବଧାନ (ହୁସିଆର) ହୋଇ ଧର୍ମ ପଥରେ ଚାଲ ।

୩୪. ସମୟ ଥାଉ ଥାଉ ଧର୍ମ ଅର୍ଜନ
ବେଳ ଥାଉଁ ଥାଉଁ ଅରଜି ଧରମ,
ଜନ୍ମ-ଅନୁରୂପେ ଦେଖାଅ କରମ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସମୟ (ବେଳ) ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଅର୍ଥାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଧର୍ମ ଅର୍ଜନ କର । ତୁମେ ଯେଉଁ ମହାନ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଛ, ସେହି ଜନ୍ମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରି ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ (କରମ) କରି ଦେଖାଅ ।

୩୫. ବଡ଼ପଣକୁ ସ୍ଥାୟୀ କରିବା
ଜନ୍ମଫଳେ ଭବେ ବଡ଼ପଣ ପାଇ,
ଧର୍ମଫଳେ ତାକୁ କର ଚିରସ୍ଥାୟୀ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଭଲ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହେବା କାରଣରୁ ତୁମେ ଏହି ସଂସାରରେ (ଭବେ) ଯେଉଁ ସମ୍ମାନ ବା ବଡ଼ପଣ ପାଇଛ, ତାକୁ କେବଳ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ସ୍ଥିର ବା ଚିରସ୍ଥାୟୀ କରିପାରିବ । ଧର୍ମ ବିନା ସେହି ବଡ଼ପଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ ।

୩୬. ସଂସାର-ବାରିଧି ଓ ଧର୍ମପୋତ
ଧର୍ମ ଏକ ପୋତ ଗଢ଼ିଛନ୍ତି ବିଧି,
ତରିବାକୁ ଏହି ସଂସାର-ବାରିଧି।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ସଂସାର ହେଉଛି ଏକ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର (ବାରିଧି) । ଏହି ଅଥଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ପାର ହେବା (ତରିବା) ପାଇଁ ବିଧାତା ବା ଭଗବାନ 'ଧର୍ମ' ରୂପକ ଏକ ନୌକା (ପୋତ) ଗଢ଼ିଛନ୍ତି । ଧର୍ମ ବିନା ମଣିଷ ଏହି ସଂସାର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯିବ ।

୩୭. ପ୍ରକୃତ ମହତପଣିଆ
ଧର୍ମ ଏକା ସିନା ମହତପଣିଆ,
ଆଉ ବଡ଼ପଣ ଅଢ଼େଇଦିନିଆ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ଜଗତରେ କେବଳ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ମହାନତା । ଧନ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ କ୍ଷମତା କେବଳ କିଛି ଦିନର (ଅଢ଼େଇ ଦିନିଆ) ଅଟେ ।