Chapter 2: ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ (Saraha Sundari)

୧. ପ୍ରଥମ ପଦ

ୟେସନକ ସମୟେ ବେନି ଘଡ଼ିରାତି,
ନନ୍ଦର ମନ୍ଦିରେ ଆସି ମିଳିଲା ସରହସୁନ୍ଦେରୀ ଦୂତୀ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ୟେସନକ ସମୟେ = ଏହି ସମୟରେ / ଏପରି ସମୟରେ
• ବେନି ଘଡ଼ିରାତି = ରାତି ଦୁଇ ଘଡ଼ି (ପ୍ରାୟ ୪୮ ମିନିଟ୍ ବା କିଛି ସମୟ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେବା)
• ନନ୍ଦର ମନ୍ଦିରେ = ନନ୍ଦରାଜାଙ୍କ ପ୍ରାସାଦରେ / ଘରେ
• ଆସି ମିଳିଲା = ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା
• ଦୂତୀ = ବାର୍ତ୍ତା ବହନକାରୀ ବା ସନ୍ଦେଶ ଦେଉଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାତି ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ଘଡ଼ି ହୋଇଥିବା ସମୟରେ, ନନ୍ଦରାଜାଙ୍କ ଘରେ ‘ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ’ ନାମକ ଜଣେ ଦୂତୀ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା ।

୨. ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ

ତନୁ ଶ୍ୟାମଳ ବର୍ଣ୍ଣ ବୟସେ ମତୁଆଳ,
ଦନ୍ତ ବିହୁନେ ମୁଖ ପାକଲା ଲମ୍ବବାଳ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ତନୁ = ଶରୀର / ଦେହ
• ଶ୍ୟାମଳ ବର୍ଣ୍ଣ = କଳାଚିଆ ରଙ୍ଗ
• ବୟସେ ମତୁଆଳ = ବୟସ ବେଶୀ ହୋଇଥିଲେ ବି ତା’ର ଚାଲିଚଳନ ଓ ହାବଭାବରେ ଯୌବନର ଚଞ୍ଚଳତା ଥିଲା
• ଦନ୍ତ ବିହୁନେ = ଦାନ୍ତ ବିନା / ଦାନ୍ତ ନଥିବା
• ମୁଖ = ପାଟି / ମୁହଁ
• ପାକଲା ଲମ୍ବବାଳ = ପାଚିଯାଇଥିବା ଲମ୍ବା କେଶ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସରହ ସୁନ୍ଦରୀର ଶରୀରର ରଙ୍ଗ ଶ୍ୟାମଳ ଥିଲା । ବୁଢ଼ୀ ହୋଇଯାଇଥିବାରୁ ତା’ ପାଟିରେ ଦାନ୍ତ ନଥିଲା ଏବଂ ମୁଣ୍ଡର ବାଳଗୁଡ଼ିକ ପାଚିଯାଇ ଲମ୍ବା ଲମ୍ବା ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତା’ର ଭାବଭଙ୍ଗୀରେ ଏକ ପ୍ରକାର ମତୁଆଲା ବା ଚଞ୍ଚଳ ଭାବ ଥିଲା ।

୩. ତୃତୀୟ ପଦ

ଦ ମୁଦି କଙ୍କଣ ହସ୍ତରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବାହି,
ସିହାଣୀ ନାଗରୀ ସେ ନବରସେ ଗୁଣଗ୍ରାହୀ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ବିଦ, ମୁଦି, କଙ୍କଣ = ହାତର ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର (ବାହୁଟି, ଆଙ୍ଗୁଠି ମୁଦି ଓ ଚୁଡ଼ି)
• ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବାହି = ସୁନାର ବାଜୁବନ୍ଧ ବା ବାହୁଟି
• ସିହାଣୀ = ଚତୁରୀ / ପାରଙ୍ଗମା
• ନାଗରୀ = ସହରୀ ଶୈଳୀର ଚଗଲା ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ
• ନବରସେ ଗୁଣଗ୍ରାହୀ = ଶୃଙ୍ଗାର, ହାସ୍ୟ, କରୁଣ ଆଦି ନଅଟିଯାକ ରସ ଓ ମଣିଷର ମନୋଭାବକୁ ବୁଝିବାରେ ପାରଦର୍ଶୀ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେ ହାତରେ ବିଦ, ମୁଦି, କଙ୍କଣ ଓ ସୁନାର ବାହୁଟି ପିନ୍ଧିଥିଲା । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚତୁରୀ ଥିଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ନଅଟି ରସର ଭାବକୁ ବୁଝିବାରେ ଓ ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ ବହୁତ ପାରଙ୍ଗମ ଥିଲା ।

୪. ଚତୁର୍ଥ ପଦ

ଥମ୍ବନ ମୋହନ ବଶ୍ୟ ଆଦି ଉଚ୍ଚାଟନ,
ନାଗରୀ ନାରୀ ସିହାଣୀ ସେ ଗୋଟିକା ଅଞ୍ଜନ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଥମ୍ବନ = ସ୍ତମ୍ଭନ (କାହାକୁ କିଳିଦେବା ବା ଏକ ଜାଗାରେ ସ୍ଥିର କରିଦେବା)
• ମୋହନ = ମୋହିତ କରିବା
• ବଶ୍ୟ = ବଶୀକରଣ (ନିଜ ଆୟତ୍ତକୁ ଆଣିବା)
• ଉଚ୍ଚାଟନ = କାହାର ମନକୁ ବିଚଳିତ କରିଦେବା
• ନାଗରୀ ନାରୀ ସିହାଣୀ = ଚତୁର ନାରୀମାନଙ୍କୁ ବଶ କରିବାରେ ମାହିର
• ଗୋଟିକା = ଯାଦୁକରୀ ବଟିକା / ଔଷଧ
• ଅଞ୍ଜନ = ଆଖିର କଜଳ ବା ଚମତ୍କାରୀ ସିନ୍ଦୂର

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେ ସ୍ତମ୍ଭନ, ମୋହନ, ବଶୀକରଣ ଓ ଉଚ୍ଚାଟନ ଆଦି ତନ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ର କାମ ଜାଣିଥିଲା । ଚତୁର ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିଜ ବଶରେ ରଖିବା ପାଇଁ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଯାଦୁକରୀ ଔଷଧି ବଟିକା ଓ କଜଳ (ଅଞ୍ଜନ) ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲା ।

୫. ପଞ୍ଚମ ପଦ

ଅଷ୍ଟବର୍ଗ ରୁଦ୍ଧି ରୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧି ସେ ଜାଣଇ ଆପଣେ,
ସମସ୍ତ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ସେ ଜଣେ ଜଣେ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଅଷ୍ଟବର୍ଗ ରୁଦ୍ଧି ରୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧି = ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି (ଅଣିମା, ଲଘିମା ଆଦି ଆଠ ପ୍ରକାରର ଦୈବୀ ଶକ୍ତି)
• ଆପଣେ = ନିଜେ
• ଜାଣଇ = ଜାଣିଥିଲା
• ପ୍ରିୟ ସେ ଜଣେ ଜଣେ = ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାରୀଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ପାତ୍ର ଥିଲା

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ଓ ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଭଲ ଭାବରେ ଜାଣିଥିଲା । ଗୋପପୁରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାରୀ ତାକୁ ବହୁତ ଭଲ ପାଉଥିଲେ ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ଥିଲା ।

୬. ଷଷ୍ଠ ପଦ

ନବନାଟକ ବି ବିଦ୍ଯାମାନ ନ ପାରଇ ସେ କହି ମୋହି ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ନବନାଟକ = ନଅ ପ୍ରକାରର ନାଟକ / ଅଭିନୟ ଶୈଳୀ
• ବିଦ୍ୟାମାନ = ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା / ଜାଣିଥିବା
• ନ ପାରଇ ସେ କହି ମୋହି = ଏପରି କେହି ନାହିଁ ଯାହାକୁ ସେ ନିଜ କଥାରେ ମୋହିତ କରିପାରୁନଥିଲା (ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଗ୍ଧ କରିପାରୁଥିଲା)

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତା’ ଭିତରେ ନଅ ପ୍ରକାର ଅଭିନୟ ଓ ନାଟକ ଶୈଳୀର ଭରପୂର ଜ୍ଞାନ ଥିଲା । ତା’ କଥାର ଜାଦୁ ଏପରି ଥିଲା ଯେ, ସେ ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କଥା କହି ନିଜ ବଶରେ କରିପାରୁଥିଲା ।

୭. ସପ୍ତମ ପଦ

ବ୍ୟାଘ୍ରଭଲୁକ ଗଜ ଯେବଣ ଅଉଷଧେ ପାରଇ ସେ
ନୃତ୍ୟଗୀତ ବିଦ୍ୟା ଯେ ଜାଣଇ ନାନାରଙ୍ଗ

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ବ୍ୟାଘ୍ର, ଭଲୁକ, ଗଜ = ବାଘ, ଭାଲୁ ଏବଂ ହାତୀ
• ଯେବଣ ଅଉଷଧେ = ଯେଉଁ ଔଷଧ ବା ଜଡ଼ିବୁଟି ବଳରେ
• ପାରଇ ସେ = ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ବାନ୍ଧିପାରୁଥିଲା
• ନୃତ୍ୟଗୀତ ବିଦ୍ୟା = ନାଚ ଓ ଗୀତ ଗାଇବା କଳା
• ନାନାରଙ୍ଗ = ଅନେକ ରଙ୍ଗ-ଢଙ୍ଗ ଓ କୌତୁକ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେ ଏପରି କିଛି ଜଡ଼ିବୁଟିର ଔଷଧ ଜାଣିଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବାଘ, ଭାଲୁ ଓ ହାତୀ ଭଳି ହିଂସ୍ର ପଶୁଙ୍କୁ ବି ଶାନ୍ତ କରିଦେଉଥିଲା । ଏହା ସହିତ ସେ ନାଚ, ଗୀତ ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ରଙ୍ଗ-ଢଙ୍ଗ ଓ ଅଭିନୟରେ ପାରଙ୍ଗମ ଥିଲା ।

୮. ଅଷ୍ଟମ ପଦ

ବାଳବୃଦ୍ଧ ତରୁଣ ଯେ ସବୁରି ସଙ୍ଗେ ସାଙ୍ଗ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ବାଳ = ପିଲାମାନେ
• ବୃଦ୍ଧ = ବୟସ୍କ ବା ବୁଢ଼ା ଲୋକ
• ତରୁଣ = ଯୁବକମାନେ
• ସବୁରି ସଙ୍ଗେ ସାଙ୍ଗ = ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ସାଙ୍ଗ ଭଳି ମିଶିଯାଏ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସରହ ସୁନ୍ଦରୀର ସ୍ୱଭାବ ଏପରି ଥିଲା ଯେ ସେ ପିଲା, ବୁଢ଼ା, ଯୁବକ ସମସ୍ତ ବୟସର ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ସହଜରେ ବନ୍ଧୁ ବା ସାଙ୍ଗ ପରି ମିଶିଯାଇପାରୁଥିଲା ।

୯. ନବମ ପଦ

ଗୋପପୁରେ ନରନାରୀ ଯେ ତାହାକୁ ସମସ୍ତେ ବୋଲନ୍ତି ଆଇ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଗୋପପୁରେ = ଗୋପପୁର ଗାଁରେ
• ନରନାରୀ = ସବୁ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ
• ବୋଲନ୍ତି ଆଇ = ‘ଆଇ’ (ଆଈ / ଜେଜେମା) ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଗୋପପୁରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ତାକୁ ଆଦର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ‘ଆଇ’ ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ ।

୧୦. ଦଶମ ପଦ

ଢ଼ଗଢ଼ମାଳିରେ ଯେ ସବୁତ୍ତି କରଇ ଟାହି ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଢ଼ଗଢ଼ମାଳିରେ = ଓଡ଼ିଆ ଢଗଢମାଳି, ପ୍ରବାଦ ବା ରସଭରା କଥା ମାଧ୍ୟମରେ
• ସବୁତ୍ତି = ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ / ସବୁ କଥାରେ
• କରଇ ଟାହି = ଟାହିଟାପରା, ଥଟ୍ଟାମଜା ବା ପରିହାସ କରେ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଓଡ଼ିଆ ପାରମ୍ପରିକ ଢଗଢମାଳି କହି ଥଟ୍ଟାମଜା, କୌତୁକ ଓ ପରିହାସ କରୁଥିଲା ଏବଂ ପରିବେଶକୁ ସବୁବେଳେ ହସଖୁସିଆ କରି ରଖୁଥିଲା ।

୧୧ . ଏକାଦଶ ପଦ (Ekadasha Pada)

କଣ୍ଠରେ ତଡ଼କୀ ଯେ ନାକରେ ନାକଚଣା,
ସୁସ କବରୀ ଭିତରେ ଯେ କୃଷ୍ଣ ଚଉଁରୀ ବେଣା ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନର ଦୁଇଟି ଧାଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନୁସାରେ ସଜାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• କଣ୍ଠରେ = ବେକରେ
• ତଡ଼କୀ = ଏକ ପ୍ରକାରର ପାରମ୍ପରିକ ଓଡ଼ିଆ ଗହଣା (କାନ ବା ବେକର ଅଳଙ୍କାର)
• ନାକଚଣା = ନାକରେ ପିନ୍ଧାଯାଉଥିବା ଛୋଟ ଗହଣା (ଫୁଲି)
• ସୁସ କବରୀ = ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଚୁଟିର ଜୁଡ଼ା (ଖୋଷା)
• କୃଷ୍ଣ ଚଉଁରୀ ବେଣା = କଳା ରଙ୍ଗର ଚଉଁରୀ ସୂତା ବା କେଶକୁ ସଜାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ଲମ୍ବା ବେଣୀ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ବେକରେ ‘ତଡ଼କୀ’ ଏବଂ ନାକରେ ‘ନାକଚଣା’ ପିନ୍ଧିଥିଲା । ତା’ର ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବନ୍ଧାଯାଇଥିବା ମୁଣ୍ଡ ଖୋଷା (କବରୀ) ଭିତରେ କଳା ଚଉଁରୀ ସୂତାର ଲମ୍ବା ବେଣୀ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା ।

୧୨ . ଦ୍ୱାଦଶ ପଦ (Dwadasha Pada)

ପାଦରେ ଅଳତା ଯେ ରୁଣୁଝୁଣୁ ନୂପୁର,
କଣ୍ଠରେ ଆଭରଣ ଯେ ନାନାରତ୍ନ ହାର ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଅଳତା = ପାଦରେ ଲଗାଯାଉଥିବା ନାଲି ରଙ୍ଗ
• ରୁଣୁଝୁଣୁ ନୂପୁର = ରୁଣୁଝୁଣୁ ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ପାଉଜି (ଝୁଣ୍ଟିଆ)
• ଆଭରଣ = ଅଳଙ୍କାର / ଗହଣା
• ନାନାରତ୍ନ ହାର = ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ମାଳି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେ ପାଦରେ ନାଲି ଅଳତା ଲଗାଇଥିଲା ଏବଂ ଚାଲିଲା ବେଳକୁ ତା’ ପାଦରୁ ନୂପୁରର ରୁଣୁଝୁଣୁ ଶବ୍ଦ ଶୁଭୁଥିଲା । ଏହା ସହିତ ତା’ ବେକରେ ଅନେକ ରତ୍ନଖଚିତ ସୁନ୍ଦର ହାର ଶୋଭା ପାଉଥିଲା ।

୧୩. ତ୍ରୟୋଦଶ ପଦ (Trayodasha Pada)

ଗନ୍ଧ ଚନ୍ଦନ ଚତୁସମ ଯେ ନିରନ୍ତରେ ହୃଦରେ ବୋଳି,
ଧୋବ ମଢ଼ିଆ ବସ୍ତ୍ର ନିତ୍ୟେ ପିନ୍ଧଇ ବାଳୀ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦ ଯଥା 'ଚନ୍ଦମ ଦନ' କୁ 'ଚନ୍ଦନ' ଏବଂ 'ଧୋବ ମଢ଼ିଅ ମଢ଼ିଆଳ' କୁ 'ଧୋବ ମଢ଼ିଆ' ଭାବେ ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଗନ୍ଧ ଚନ୍ଦନ = ସୁଗନ୍ଧିତ ଚନ୍ଦନ କାଠର ପ୍ରଲେପ
• ଚତୁସମ = ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, କସ୍ତୁରୀ ଓ କୁଙ୍କୁମର ଏକ ସୁଗନ୍ଧିତ ମିଶ୍ରଣ
• ନିରନ୍ତରେ = ସବୁବେଳେ / ସଦାସର୍ବଦା
• ହୃଦରେ ବୋଳି = ଛାତି ବା ଶରୀରରେ ଲେପନ କରି
• ଧୋବ ମଢ଼ିଆ ବସ୍ତ୍ର = ସଫା, ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ନୂଆ ଭଳି ଦିଶୁଥିବା ଧଳା କପଡ଼ା (କାଞ୍ଜି ଦିଆଯାଇଥିବା କପଡ଼ା)
• ନିତ୍ୟେ ପିନ୍ଧଇ ବାଳୀ = ସେହି ନାରୀଜଣକ (ବାଳୀ) ପ୍ରତିଦିନ ପିନ୍ଧୁଥିଲା

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ସବୁବେଳେ ନିଜ ଶରୀରରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଗନ୍ଧଚନ୍ଦନ ଏବଂ ଚତୁସମ (ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟର ମିଶ୍ରଣ) ବୋଳୁଥିଲା ଏବଂ ସେ ପ୍ରତିଦିନ ସଫା ସୁତୁରା, ଧଳା କାଞ୍ଜିଦିଆ ସୁନ୍ଦର ଶାଢ଼ି ପିନ୍ଧୁଥିଲା ।

୧୪. ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ପଦ

ଖେଡ଼ କଉତୁକ ରସେ ସକଳ ଜଗଜିଣା,
ଅନ୍ତେଉର ରାଜପୁର ଆଦି ହୋଇ ତାର ଦେଉଳ ମଣ୍ଡପରେ ଠଣା ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ଖେଡ଼ କଉତୁ ଉତୁକ' କୁ 'ଖେଡ଼ କଉତୁକ' ଏବଂ 'ଅନ୍ତେସ୍ବର ରପୁର' କୁ 'ଅନ୍ତେଉର ରାଜପୁର' ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଖେଡ଼ କଉତୁକ ରସେ = ଖେଳ, କୌତୁକ, ଆମୋଦ-ପ୍ରମୋଦ ଓ ହସଖୁସିରେ
• ସକଳ ଜଗଜିଣା = ସାରା ଜଗତ ବା ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଜିତିନେଇଥିବା
• ଅନ୍ତେଉର ରାଜପୁର = ରାଜପ୍ରାସାଦର ଭିତର ମହଲ (ରାଣୀମହଲ) ଏବଂ ସମଗ୍ର ରାଜବାଟୀ
• ଦେଉଳ ମଣ୍ଡପରେ ଠଣା = ମନ୍ଦିର ଏବଂ ସଭା ମଣ୍ଡପମାନଙ୍କରେ ତା’ର ସ୍ଥାନ ବା ପ୍ରବେଶ ଥିଲା (ସବୁଠି ତା’ର ଆଦର ଥିଲା)

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେ ନିଜର ହସଖୁସି, ଥଟ୍ଟାମଜା ଏବଂ କୌତୁକିଆ ସ୍ୱଭାବରେ ସାରା ସଂସାରର ମନକୁ ଜିତି ନେଇଥିଲା । ତା’ର ପ୍ରଭାବ ଏପରି ଥିଲା ଯେ, ସେ ରାଜମହଲର ଭିତର ଭାଗ (ଅନ୍ତଃପୁର) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମନ୍ଦିର ଓ ସଭା ମଣ୍ଡପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ସହଜରେ ଯାଇପାରୁଥିଲା ଏବଂ ସବୁଠି ତା’ର ସ୍ଥାନ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା ।

୧୫. ପଞ୍ଚଦଶ ପଦ (Panchadasha Pada)

ଜାଗିଲା ମାଗିଲା ଦଣ୍ଡମଣ୍ଡ ନାହିଁ କିଛି,
ସମୟେକ ହୋଇଲାକ ଗୋପନଗ୍ରେ ଇଚ୍ଛା ସୁଖେ ଅଛି ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: ପାଠ୍ୟରେ ଦୁଇଥର ଲେଖାଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଜାଗିଲା ମାଗିଲା = ଜଗିବା ବା କାହା ପାଖରେ ଯାଚିବା / ମାଗିବା
• ଦଣ୍ଡମଣ୍ଡ ନାହିଁ କିଛି = ଶାସନ, ଦଣ୍ଡ ବା କଟକଣା କିଛି ନାହିଁ
• ସମୟେକ ହୋଇଲାକ = କିଛି ସମୟ ଧରି ବା କେଉଁ କାଳରୁ
• ଗୋପନଗ୍ରେ = ଗୋପପୁରରେ
• ଇଚ୍ଛା ସୁଖେ ଅଛି = ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ରହୁଛି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତା’ ଉପରେ କାହାରି କିଛି କଟକଣା ବା ଶାସନ ନଥିଲା ଏବଂ ତାକୁ କାହାଠାରେ ହାତ ପାତି ମାଗିବାକୁ ପଡ଼ୁନଥିଲା । ସେ ବହୁ ସମୟ ଧରି ଗୋପପୁରରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ଖୁସି ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବାସ କରୁଥିଲା ।

୧୬. ଷୋଡ଼ଶ ପଦ (Shodasha Pada)

ପିତାମାତା ଭ୍ରାତା ତା ଜାଣନ୍ତା ନାହିଁ କେହି,
କେତେ ସମ ସମୟ ଗୋପନଗ୍ରରେ ଅଛି ରହି ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ପିତାମାତା = ବାପା-ମା’
• ଭ୍ରାତା = ଭାଇ
• ତା ଜାଣନ୍ତା ନାହିଁ କେହି = ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି (ସରହ ସୁନ୍ଦରୀର କିଏ ବାପା-ମା’ ବା ଭାଇ, ତାହା କେହି ଜାଣିନଥିଲେ)
• କେତେ ସମ ସମୟ = କେତେ ଦିନ ଧରି ବା କେତେ କାଳ ହେଲା
• ଗୋପନଗ୍ରରେ ଅଛି ରହି = ସେ ଗୋପପୁରରେ ରହିଆସୁଛି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସରହ ସୁନ୍ଦରୀର ବାପା, ମା’ କିମ୍ବା ଭାଇ-ବନ୍ଧୁ କିଏ, ସେ ବିଷୟରେ ଗୋପପୁରରେ କେହି ହେଲେ ଜାଣିନଥିଲେ । ସେ କେତେ ସମୟ ବା କେତେ ବର୍ଷ ହେଲା ଯେ ଗୋପପୁରରେ ରହିଲାଣି, ତାହାର ମଧ୍ୟ କୌଣସି ହିସାବ କାହା ପାଖରେ ନଥିଲା (ତା’ର ପରିଚୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହସ୍ୟମୟ ଥିଲା) ।

୧୭. ସପ୍ତଦଶ ପଦ (Saptadasha Pada)

ଅହିଅ କି ବିଧବା ବୋଲି ବାରି ନପାରି,
ସର୍ବରସେ ନାଗରୀ ସେ ସିଂହାଣୀ ଚତୁରୀ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ଅହିଅ କି ବିଧବା ବୋଲିକି ବାରିତ ନପାରି' କୁ ଏପରି ସରଳ କରାଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଅହିଅ = ସଧବା (ଯାହାର ସ୍ୱାମୀ ବଞ୍ଚିଛି)
• ବିଧବା = ଯାହାର ସ୍ୱାମୀ ମରିଯାଇଛି
• ବାରି ନପାରି = ଚିହ୍ନି ବା ଜାଣି ନପାରିବା
• ସର୍ବରସେ ନାଗରୀ = ସବୁ ରଙ୍ଗ-ରସରେ ମାହିର ଥିବା ନାରୀ
• ସିଂହାଣୀ ચତୁରୀ = ସିଂହ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚତୁରୀ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ସଧବା (ଅହିଅ) ନା ବିଧବା, ତା’ର ସାଜସଜ୍ଜା ଦେଖି କେହି ହେଲେ ଜାଣିପାରୁନଥିଲେ । ସେ ଥିଲା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରସ ଏବଂ ଚତୁରତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଣେ ଅତି ବିଚକ୍ଷଣ ନାରୀ ।

୧୮. ଅଷ୍ଟାଦଶ ପଦ (Ashtadasha Pada)

ଧୃତିଙ୍କର ଧୃତି ସେ ସିଂହାଣୀଙ୍କର ଅଗ୍ରଜ,
ମାଙ୍କଡ଼ସା ସୂତାରେ ସେ ବାନ୍ଧିପାରଇ ଗଜ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ଧୃତିଙ୍କର ଧୃତି ସେ ସେ ସିଂହାଣୀଙ୍କର' କୁ 'ଧୃତିଙ୍କର ଧୃତି ସେ ସିଂହାଣୀଙ୍କର' ଏବଂ 'ବାନ୍ଧିପାରଇ ମ ଗଜ' କୁ 'ବାନ୍ଧିପାରଇ ଗଜ' ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଧୃତିଙ୍କର ଧୃତି = ଧୈର୍ଯ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ (ଅତି ଧୈର୍ଯ୍ୟବାନ)
• ସିଂହାଣୀଙ୍କର ଅଗ୍ରଜ = ବଡ଼ ବଡ଼ ଗର୍ବୀ ବା ସିଂହ ସମାନ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଭଗିନୀ / ଶ୍ରେଷ୍ଠ
• ମାଙ୍କଡ଼ସା ସୂତାରେ = ବୁଢ଼ିଆଣୀର ସରୁ ସୂତାରେ
• ବାନ୍ଧିପାରଇ ଗଜ = ହାତୀ (ଗଜ) ପରି ବିରାଟ ପଶୁକୁ ବାନ୍ଧିପାରେ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଧୈର୍ଯ୍ୟବାନ ପୁରୁଷଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ବି ପରୀକ୍ଷା କରିପାରୁଥିଲା ଏବଂ ଗର୍ବୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲା । ତା’ର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚାତୁରୀ ଏତେ ପ୍ରଖର ଥିଲା ଯେ, ସେ ବୁଢ଼ିଆଣୀର ସରୁ ଜାଲ ସୂତାରେ ମଧ୍ୟ ହାତୀ ପରି ବଳଶାଳୀ ଜୀବକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିବାର ଅଲୌକିକ କ୍ଷମତା ରଖୁଥିଲା (ଅର୍ଥାତ୍ ଅସମ୍ଭବକୁ ସମ୍ଭବ କରିପାରୁଥିଲା) ।

୧୯. ଊନବିଂଶ ପଦ (Unabinsa Pada)

ଯୋଗୀଜନମାନଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଯେ କଉତୁକେ ପାରଇ ରଞ୍ଜି,
ଭଗବନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କର ଲୟେ ଯେ ଅବହେଳେ ପାରଇ ଭାଞ୍ଜି ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କରଲୟେ' କୁ 'ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କର ଲୟେ' ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଯୋଗୀଜନମାନଙ୍କର = ଯେଉଁ ସାଧୁସନ୍ଥ ବା ଯୋଗୀମାନେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି
• ଚିତ୍ତ = ମନ / ହୃଦୟ
• କଉତୁକେ ପାରଇ ରଞ୍ଜି = ଖେଳ-କୌତୁକରେ ଆକର୍ଷିତ ବା ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରେ
• ଭଗବନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କର = ଭଗବାନଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନଙ୍କର
• ଲୟେ = ମନୋଯୋଗ / ଧ୍ୟାନ
• ଅବହେଳେ ପାରଇ ଭାଞ୍ଜି = ଅତି ସହଜରେ (ହେଳା କରି) ଭାଙ୍ଗି ଦେଇପାରେ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କଠୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ କୌତୁକିଆ ହାବଭାବରେ ମୋହିତ କରିପାରୁଥିଲା । ଭଗବାନଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ଏକାଗ୍ରତା ଓ ଧ୍ୟାନକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଅତି ସହଜରେ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ରଖୁଥିଲା ।

୨୦. ବିଂଶ ପଦ (Bimsha Pada)

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଷୋଳକଳା ରତି ଶାହାସ୍ତ୍ରେ ନିଗାଡ଼ିଲା,
ସାନବଡ଼ ପରିଯନ୍ତେ ଦୂତୀର ସବୁରି ସଙ୍ଗେ ମେଳା ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ଷୋନ ଷୋଳକଳା' କୁ 'ଷୋଳକଳା' ଏବଂ 'ଶାହାସ୍ପ୍ରେ' କୁ 'ଶାହାସ୍ତ୍ରେ' ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଷୋଳକଳା = ନାରୀର ସମସ୍ତ ଷୋହଳ ପ୍ରକାର ରୂପ ଓ ଗୁଣ
• ରତି ଶାହାସ୍ତ୍ରେ ନିଗାଡ଼ିଲା = ପ୍ରେମ ଓ ଶୃଙ୍ଗାର ଶାସ୍ତ୍ରରେ (ରତି ଶାସ୍ତ୍ର) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ନିପୁଣା ବା ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲା
• ସାନବଡ଼ ପରିଯନ୍ତେ = ପିଲାଠାରୁ ବୁଢ଼ା, ଗରିବଠାରୁ ଧନୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ
• ଦୂତୀର ସବୁରି ସଙ୍ଗେ ମେଳା = ସେହି ଦୂତୀର ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଭଲ ସମ୍ପର୍କ ଓ ବନ୍ଧୁତା ଥିଲା

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ସୁଲଭ ଷୋଳ କଳା ଏବଂ ପ୍ରେମ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅତି ଧୁରନ୍ଧର ବା ପାରଙ୍ଗମ ଥିଲା । ସେ ଗୋପପୁରର ସାନଠାରୁ ବଡ଼ ସମସ୍ତ ବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଖୁବ୍ ସହଜରେ ବନ୍ଧୁତା ସ୍ଥାପନ କରି ମିଶି ରହୁଥିଲା ।

୨୧. ଏକବିଂଶ ପଦ (Eka-Bimsha Pada)

ନାଟଗୀତ ବହୁତ ସଙ୍ଗୀତ ସଂସାର,
ଭୂତ ଭବିଷ୍ୟ ସହିତେ ଜାଣଇ ସମସ୍ତ ବିଚାର ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ନାଟଗୀତ = ନାଚ ଓ ଗୀତ
• ବହୁତ ସଙ୍ଗୀତ ସଂସାର = ସଙ୍ଗୀତ ଜଗତର ଅନେକ ଜ୍ଞାନ ବା କଳା
• ଭୂତ ଭବିଷ୍ୟ = ଅତୀତ (ଯାହା ବିତିଯାଇଛି) ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ (ଯାହା ଆଗକୁ ହେବ)
• ଜାଣଇ ସମସ୍ତ ବିଚାର = ସବୁ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ବା ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିଲା

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ନାଟ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅତି ନିପୁଣା ଥିଲା । କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ, ସେ ନିଜର ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନ ବଳରେ ଅତୀତ (ଭୂତ) ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ସମସ୍ତ କଥା ଓ ବିଚାର ସହଜରେ ଜାଣିପାରୁଥିଲା ।

୨୨. ଦ୍ୱାବିଂଶ ପଦ (Dwa-Bimsha Pada)

କଥା ଭାବେ ସବୁରି ସଙ୍ଗତେ ହୋଇଥାଇ ଗୋଷ୍ଠୀ,
ବୋଇଲେ ନ ବୁଝଇ କେବେହେଁ ନୁହଇ ନଷ୍ଟି ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ବୋଇଳେ ଲେ' କୁ 'ବୋଇଲେ' ଏବଂ 'ନଷ୍ଟି' କୁ 'ନଷ୍ଟ/ଶେଷ' ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• କଥା ଭାବେ = କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଆଳାପ ଆଲୋଚନାରେ
• ସବୁରି ସଙ୍ଗତେ = ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ
• ହୋଇଥାଇ ଗୋଷ୍ଠୀ = ସେ ଏକାଠି ହୋଇ ସଭା ବା ଆସର ଜମାଉଥିଲା
• ବୋଇଲେ ନ ବୁଝଇ = ତାକୁ କଥାରେ କେହି ହରାଇପାରୁନଥିଲେ କିମ୍ବା ବୁଝାଇପାରୁନଥିଲେ
• କେବେହେଁ ନୁହଇ ନଷ୍ଟି = କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ତା’ର କେବେହେଲେ ପରାଜୟ ବା ଶେଷ ହେଉନଥିଲା

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେ ଗୋପପୁରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି ସୁନ୍ଦର ସମ୍ପର୍କ ଓ ସଭା (ଗୋଷ୍ଠୀ) ଜମାଇ ରଖୁଥିଲା । କଥା କହିବାରେ ସେ ଏତେ ଚତୁରୀ ଥିଲା ଯେ, କେହି ତାକୁ କଥାରେ ହରାଇପାରୁନଥିଲେ ଏବଂ ତା’ର ଯୁକ୍ତି କେବେ ବି ଶେଷ (ନଷ୍ଟ) ହେଉନଥିଲା ।

୨୩. ତ୍ରୟୋବିଂଶ ପଦ (Trayo-Bimsha Pada)

ବୟେସେ ସେଣ ବୃଦ୍ଧା ଶରୀର ରୂପେ ଜଗତଜିଣା,
ନବଲକ୍ଷ ଘରଯାକେ ସବୁଠାରେ ତାର ଠଣା ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: ଓଡ଼ିଆରେ 'ସେଣ' ଅର୍ଥ ଅତି ଚତୁର/ସିଆଣା)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ବୟେସେ ସେଣ ବୃଦ୍ଧା = ବୟସରେ ସେ ଅତି ଚତୁର ଓ ବୟସ୍କା (ବୁଢ଼ୀ) ଥିଲା
• ଶରୀର ରୂପେ ଜଗତଜିଣା = ନିଜ ଶରୀରର ହାବଭାବ ଓ ରୂପ-ସାଜସଜ୍ଜାରେ ସେ ସାରା ଜଗତର ମନ ଜିତିଥିଲା
• ନବଲକ୍ଷ ଘରଯାକେ = ଗୋପପୁରର ନଅଲକ୍ଷ ଗୋପାଳଙ୍କ ସମସ୍ତ ଘରେ
• ସବୁଠାରେ ତାର ଠଣା = ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ତା’ର ଆଦର ଏବଂ ପ୍ରତିପତ୍ତି (ଆସ୍ଥାନ) ଥିଲା

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ବୟସ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ଜଣେ ପ୍ରୌଢ଼ା ବା ବୃଦ୍ଧା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତା’ର ଅପୂର୍ବ ସାଜସଜ୍ଜା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ସାରା ସଂସାରର ମନ କିଣିନେଇଥିଲା । ଗୋପପୁରର ନଅଲକ୍ଷ ଗୋପାଳଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ତା’ର ପ୍ରବେଶ ଥିଲା ଏବଂ ସମସ୍ତେ ତାକୁ ଆଦର କରୁଥିଲେ ।

୨୪. ଚତୁର୍ବିଂଶ ପଦ (Chaturbimsha Pada)

ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ଵାସ କରି ଯେ ଭାଳନ୍ତି କଥା,
ସବୁଘରେ ଦୂତିକା ଯେ ଦଇବି ବିଧାତା ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ଦୂତିକା ନୂତିକା' କୁ ଏଠାରେ ସାଧାରଣ ଭାବେ 'ଦୂତିକା' ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ଵାସ କରି = ସମସ୍ତ ଗୋପବାସୀ ତାକୁ ଅନ୍ଧ ଭଳି ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ
• ଭାଳନ୍ତି କଥା = ନିଜ ମନର ସବୁ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ଗୁପ୍ତ କଥା ତାକୁ କହୁଥିଲେ / ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ
• ଦଇବି ବିଧାତା = ଭାଗ୍ୟ ବିଧାତା ବା ଭଗବାନଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଗୋପପୁରର ସମସ୍ତ ନରନାରୀ ସରହ ସୁନ୍ଦରୀକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜର ସବୁ ସୁଖ-ଦୁଃଖର କଥା ତା’ ସହ ବାଣ୍ଟୁଥିଲେ । ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଘରେ ସେ ଦୂତୀ ଜଣକ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦୈବୀ ବିଧାତା ସଦୃଶ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ।

୨୫. ପଞ୍ଚବିଂଶ ପଦ (Pancha-Bimsha Pada)

ଗୋବିନ୍ଦର ମଧ୍ଯସୁକୁ ଯେ ଗୋପପୁରେ ରହି,
ଯତନେ ବିଧାତା ତାକୁ ଅଛଇ ନିରମାୟୀ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ମଧ୍ଯସୁକୁ' କୁ 'ମଧ୍ୟସ୍ଥି' ଏବଂ 'ନିରିଭାଇ' କୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ 'ନିରମାୟୀ/ମାୟାରହିତ' ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଗୋବିନ୍ଦର = ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର
• ମଧ୍ୟସ୍ଥି = ମଧ୍ୟସ୍ଥ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି (ଖବର ଆଣୁଥିବା ଓ ନେଉଥିବା ଲୋକ)
• ଗୋପପୁରେ ରହି = ଗୋପପୁରରେ ରହି ସେ ଏହି କାମ କରୁଥିଲା
• ଯତନେ ବିଧାତା = ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ବହୁତ ଯତ୍ନର ସହ
• ନିରମାୟୀ = ନିଷ୍କପଟ / ସଂସାରର ସବୁ ମାୟାରୁ ମୁକ୍ତ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ (ଗୋବିନ୍ଦ) ଏବଂ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମର ସେତୁ ବା ମଧ୍ୟସ୍ଥି ସାଜିବା ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବିଧାତା ଅତି ଯତ୍ନର ସହ ଏହି ମାୟାହୀନ, ନିଷ୍କପଟ ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ଦୂତୀକୁ ଗୋପପୁରରେ ସୃଷ୍ଟି କରି ରଖିଥିଲେ ।

୨୬. ଷଡ଼ବିଂଶ ପଦ (Sada-Bimsha Pada)

ତାହାର ମହିମା ଅବା କହିବଇଁ କିସ,
ୟେକା ଦୂତିକା ମୋହି ପାରଇ ଦଶଦିଶ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ତାହାର ମହିମା = ତା’ର ଗୌରବ ବା ଶକ୍ତି
• କହିବଇଁ କିସ = ମୁଁ ଆଉ କ’ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି
• ୟେକା ଦୂତିକା = ସେହି ଜଣେ ମାତ୍ର ଦୂତୀ
• ମୋହି ପାରଇ = ମୋହିତ ବା ବଶ କରିପାରେ
• ଦଶଦିଶ = ଦଶ ଦିଗକୁ (ସାରା ଜଗତକୁ)

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେହି ସରହ ସୁନ୍ଦରୀର ଶକ୍ତି ଓ ମହିମା ବିଷୟରେ ମୁଁ ଆଉ ଅଧିକ କ’ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି! ସେ ଏକାକୀ ହିଁ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରଭାବ ବଳରେ ଦଶ ଦିଗକୁ (ସମଗ୍ର ସଂସାରକୁ) ମୋହିତ କରି ରଖିବାର ଅପୂର୍ବ କ୍ଷମତା ରଖିଥିଲା ।

୨୭. ସପ୍ତବିଂଶ ପଦ (Sapta-Bimsha Pada)

ଗୋପନ ନଗରେ ଅଛନ୍ତି ଯେତେକ ଗୋପାଳୁଣୀ,
କେହି ଲଙ୍ଘି ନପାରନ୍ତି ୟେକା ଦୂତିକାର ବାଣୀ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ଲଘି ଙ୍ଘି' କୁ 'ଲଙ୍ଘି' ଅର୍ଥାତ୍ ଅମାନ୍ୟ କରିବା ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଗୋପନ ନଗରେ = ଗୋପପୁର ନଗରରେ
• ଗୋପାଳୁଣୀ = ଗୋପାଳ ନାରୀମାନେ (ଗୋପୀମାନେ)
• କେହି ଲଙ୍ଘି ନପାରନ୍ତି = କେହି ଅମାନ୍ୟ ବା ଏଡ଼ାଇ ଯାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ
• ଦୂତିକାର ବାଣୀ = ଦୂତୀର କଥା ବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଗୋପପୁରରେ ଯେତେ ମଧ୍ୟ ଗୋପାଳ ସ୍ତ୍ରୀ ବା ଗୋପୀମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଜଣେ ହେଲେ ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ଦୂତୀର କଥା କିମ୍ବା ଆଦେଶକୁ କେବେ ବି ଅମାନ୍ୟ କରୁନଥିଲେ । ସମସ୍ତେ ତା’ର ବାଣୀକୁ ମାନି ଚଳୁଥିଲେ ।

୨୮. ଅଷ୍ଟାବିଂଶ ପଦ (Ashtaa-Bimsha Pada)

ରାଧାମାଧବଙ୍କର ରାହାସ ରତିରଙ୍ଗ ଭାବ,
ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ବାସନାର ଦୂତିକା ଜାଣଇ ସବୁ ଠାବ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ଚ ର' ଏବଂ 'ବାସ' ପରି ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ମୂଳ ପାଠ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ରାଧାମାଧବଙ୍କର = ଶ୍ରୀରାଧା ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର
• ରାହାସ ରତିରଙ୍ଗ ଭାବ = ରାସଲୀଳା, କ୍ରୀଡ଼ା ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରେମଭାବ
• ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ବାସନାର = ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଇଚ୍ଛା, ସଂସ୍କାର ବା ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟକୁ
• ଜାଣଇ ସବୁ ଠାବ = ସବୁକିଛି ଭଲ ଭାବରେ ଜାଣିଥିଲା

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଶ୍ରୀରାଧା ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ (ରାଧାମାଧବ)ଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପ୍ରେମ ସମ୍ପର୍କ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରେମଲୀଳା ଓ ଗୁପ୍ତ ରାସଲୀଳାର ସମସ୍ତ ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ ଦୂତୀ ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜ୍ଞାତ ଥିଲା ।

୨୯. ଊନତ୍ରିଂଶ ପଦ (Una-Trimsha Pada)

ସ୍ୱଭାବେ କୁଆଁର ପୂର୍ଣ୍ଣମୀ ଯେ ଉତ୍ସବ ନନ୍ଦଘରେ,
ନବରତ୍ନ ଖଚିତ ଆଭରଣ ନେଉଅଛନ୍ତି ଯେ ଯାହାରେ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: ପାଠ୍ୟର ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ 'ଉଚ୍ଛବ' କୁ 'ଉତ୍ସବ' ଏବଂ 'ନବରତ୍ନ କା ନ σα' କୁ 'ନବରତ୍ନ ଖଚିତ ଆଭରଣ' ଅର୍ଥରେ ସଂଶୋଧିତ କରାଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ସ୍ୱଭାବେ କୁଆଁର ପୂର୍ଣ୍ଣମୀ = କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (କୁମାରୋତ୍ସବ) ଦିନ
• ଉତ୍ସବ ନନ୍ଦଘରେ = ନନ୍ଦରାଜାଙ୍କ ଘରେ ହେଉଥିବା ପର୍ବ ବା ଉତ୍ସବ
• ନବରତ୍ନ ଖଚିତ ଆଭରଣ = ନଅ ପ୍ରକାରର ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଖଞ୍ଜା ଯାଇଥିବା ଗହଣା ଓ ସାମଗ୍ରୀ
• ନେଉଅଛନ୍ତି ଯେ ଯାହାରେ = ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ପାଇଁ ବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବାଣ୍ଟି ନେଉଛନ୍ତି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେଦିନ ଗୋପପୁରରେ ପାରମ୍ପରିକ ‘କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା’ର ଭବ୍ୟ ଉତ୍ସବ ନନ୍ଦରାଜାଙ୍କ ପ୍ରାସାଦରେ ଚାଲିଥାଏ । ସେହି ଉତ୍ସବ ଅବସରରେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦ ମନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ନବରତ୍ନ ଖଚିତ ମୂଲ୍ୟବାନ ଗହଣା ଓ ଉପହାର ସାମଗ୍ରୀ ପରସ୍ପରକୁ ବାଣ୍ଟି ନେଉଥିଲେ ।

୩୦. ତ୍ରିଂଶତମ ପଦ (Trimshat Tama Pada)

ନିରବେ ବସି ନନ୍ଦ ବିଳୋକୁଛନ୍ତି ଆୟେ ଆୟେ,
ଚହଳ ବାଜୁଅଛି ଯେ ମଧୁବନ ପର୍ବତରୁ ଗୋମନ୍ତ ପର୍ବତ ଯାୟେ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ବିଳୋହୁଛନ୍ତି ଆ ଆୟେ' କୁ 'ବିଳୋକୁଛନ୍ତି ଆୟେ ଆୟେ' ଏବଂ 'ଗୋମତ' କୁ 'ଗୋମନ୍ତ' ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ନିରବେ ବସି = ଚୁପଚାପ୍ ବସି
• ବିଳୋକୁଛନ୍ତି = ଦେଖୁଛନ୍ତି
• ଆୟେ ଆୟେ = ଆଗମନକୁ / ସାଜସଜ୍ଜାକୁ
• ଚହଳ ବାଜୁଅଛି = ଉତ୍ସବର କୋଳାହଳ ବା ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ ପ୍ରକମ୍ପିତ ହେଉଛି
• ମଧୁବନ ପର୍ବତରୁ ଗୋମନ୍ତ ପର୍ବତ ଯାୟେ = ଗୋପପୁରର ସୀମା ଭିତରେ ଥିବା ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପର୍ବତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ଅର୍ଥାତ୍ ଚାରିଆଡ଼େ)

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ନନ୍ଦରାଜା ନିଜ ପ୍ରାସାଦରେ ନିରବରେ ବସି ସବୁ ଆଡ଼କୁ ଓ ସରହ ସୁନ୍ଦରୀର ଆଗମନକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି । ସେତିକିବେଳେ ଉତ୍ସବର ଆନନ୍ଦ ଓ ବାଦ୍ୟର ଚହଳ ମଧୁବନ ପର୍ବତଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗୋମନ୍ତ ପର୍ବତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାରା ଗୋପପୁରରେ ପ୍ରକମ୍ପିତ ହେଉଛି ।

୩୧. ଏକତିଂଶ ପଦ (Eka-Trimshat Tama Pada)

ବାରତା ପାଇଁ ଦୂତିକା ଅଇଲା ଅତିବେଗେ,
ଦରହସିତ ହୋଇଣ ଆସି ମିଳିଲା ନନ୍ଦର ଆଗେ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ଦୁହସିତ' କୁ ମୂଳକାବ୍ୟ ଅନୁସାରେ 'ଦରହସିତ' ଅର୍ଥାତ୍ ମୃଦୁ ହସ ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ବାରତା ପାଇଁ = ଖବର ବା ସନ୍ଦେଶ ନେଇ
• ଦୂତିକା = ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ଦୂତୀ
• ଅଇଲା ଅତିବେଗେ = ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆସିଲା
• ଦରହସିତ ହୋଇଣ = ମୁହଁରେ ସୁନ୍ଦର ମୃଦୁ ମୃଦୁ ହସ ଖେଳାଇ
• ଆସି ମିଳିଲା ନନ୍ଦର ଆଗେ = ନନ୍ଦରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର କୌଣସି ବିଶେଷ ସନ୍ଦେଶ ବା ଖବର ନେଇ ଦୂତୀ (ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ) ଅତି କ୍ଷିପ୍ର ଗତିରେ ଧାଇଁ ଆସିଲା ଏବଂ ମୁହଁରେ ଟିକିଏ ହସ ଧରି ନନ୍ଦରାଜାଙ୍କ ଆଗରେ ଠିଆ ହେଲା ।

୩୨. ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶ ପଦ (Dwa-Trimshat Tama Pada)

ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ବଧାଈ ମାଗିଲା ଅବନୀରେ,
ତୁରିତେ ମିଳିଲା ଯାଇ ଗୋବିନ୍ଦର ଦୋଳିତଳେ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ବଧା ଧାଇ' କୁ 'ବଧାଈ' ବା ଶୁଭ ମନାସି ପୁରସ୍କାର ମାଗିବା ଏବଂ 'ଅବନିଳେ/ଜିଲା' ପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ଶବ୍ଦକୁ ଏଠାରେ ସଜଡ଼ା ଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ବଧାଈ ମାଗିଲା = ମାତା ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ଦେଇ ପୁରସ୍କାର (ବଧାଇ) ଦେବାକୁ କହିଲା
• ଅବନୀରେ = ଏହି ସ୍ଥାନରେ / ମର୍ତ୍ତ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ
• ତୁରିତେ ମିଳିଲା ଯାଇ = ତୁରନ୍ତ ବା ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ପହଞ୍ଚିଲା
• ଗୋବିନ୍ଦର ଦୋଳିତଳେ = ବାଳକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୋଳି ପାଖରେ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେ ମାତା ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ସୁସମ୍ବାଦ ଦେଇ ଆନନ୍ଦରେ ପୁରସ୍କାର (ବଧାଇ) ମାଗିଲା ଏବଂ ତା’ପରେ ତୁରନ୍ତ ଗୋବିନ୍ଦ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ଯେଉଁଠି ଦୋଳିରେ ଝୁଲୁଥିଲେ, ସେହି ଦୋଳି ତଳେ ଯାଇ ପହଞ୍ଚିଲା ।

୩୩. ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶ ପଦ (Chatus-Trimshat Tama Pada)

ଦେଖିଲା ଉଦ୍ୟାନ ସାଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ପହୁଡ଼ିଛନ୍ତି ଦେବହରି,
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଇଁଛି କି ମହାଘୋର ତିମିରି ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ଦ୍ୟାନଶାହୀ' କୁ 'ଉଦ୍ୟାନ ସାଦୃଶ୍ୟ' ଏବଂ 'ଚନ୍ଦ୍ରମ ଦ୍ରମା' କୁ 'ଚନ୍ଦ୍ରମା' ଭାବେ ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଉଦ୍ୟାନ ସାଦୃଶ୍ୟ = ଏକ ସୁନ୍ଦର ବଗିଚା ଭଳି ସୁସଜ୍ଜିତ ସ୍ଥାନରେ
• ପହୁଡ଼ିଛନ୍ତି = ଶୋଇଛନ୍ତି / ବିଶ୍ରାମ ନେଉଛନ୍ତି
• ଦେବହରି = ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ
• ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା = ପୂର୍ଣ୍ଣମୀର ସୁନ୍ଦର ଜହ୍ନ
• ଉଇଁଛି କି ମହାଘୋର ତିମିରି = ସତେ ଯେମିତି କଳା ଅନ୍ଧକାର (ତିମିର) ଭିତରେ ଏକ ଶୋଭାମୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହୋଇଛି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଦୂତୀ ଦେଖିଲା ଯେ, ଏକ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ସୁଦୃଶ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶୟନ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଶ୍ୟାମଳ କଳା ଶରୀର ରୂପକ ଅନ୍ଧାର ଭିତରେ ତାଙ୍କ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଏପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିଶୁଛି, ସତେ ଯେପରି ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧକାର ରାତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣମୀର ଗୋଲ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହୋଇଛି ।

୩୪. ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶତମ ପଦ (Chatus-Trimshat Tama Pada)

ଚାରିପାଶେ ବେଢ଼ିଛନ୍ତି ପରିବାରୀ ବୃନ୍ଦ,
ରତ୍ନପଲଙ୍କ ଉପରେ ବିଜେ କରିଅଛନ୍ତି ଗୋବିନ୍ଦ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: ଦୁଇଥର ଥିବା 'ଉପରେ ପରେ' ଶବ୍ଦକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଚାରିପାଶେ ବେଢ଼ିଛନ୍ତି = ଚାରିପଟେ ଘେରି କରି ରହିଛନ୍ତି
• ପରିବାରୀ ବୃନ୍ଦ = ସେବିକା, ସଖୀ ଓ ଦାସୀମାନଙ୍କ ସମୂହ
• ରତ୍ନପଲଙ୍କ ଉପରେ = ସୁନା-ରତ୍ନ ଖଚିତ ସୁନ୍ଦର ଖଟ ବା ପଲଙ୍କ ଉପରେ
• ବିଜେ କରିଅଛନ୍ତି ଗୋବିନ୍ଦ = ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେଠାରେ ବିରାଜମାନ ହୋଇଛନ୍ତି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେହି ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନପଲଙ୍କ ଉପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବିରାଜମାନ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ପାଇଁ ଚାରିପଟେ ସଖୀ, ଧାତ୍ରୀ ଓ ପରିବାରର ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି ।

୩୫. ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତମ ପଦ (Pancha-Trimshat Tama Pada)

ଛାମୁରେ ଯଶୋବନ୍ତୀ ଧାତ୍ରୀଗଣ ସହିତେ,
ଖଟଦୋଳି ଧରି ଉଭା ହୋଇଛନ୍ତି ଯେ ଯାହାର ମତେ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଛାମୁରେ = ସମ୍ମୁଖରେ / ଆଗରେ
• ଯଶୋବନ୍ତୀ = ମାତା ଯଶୋଦା
• ଧାତ୍ରୀଗଣ ସହିତେ = ପିଲା ଜଗୁଥିବା ମାଆ ବା ଦାସୀମାନଙ୍କ ସହ
• ଖଟଦୋଳି ଧରି = ସେହି ଝୁଲୁଥିବା ଦୋଳି ପଲଙ୍କକୁ ଧରି
• ଉଭା ହୋଇଛନ୍ତି = ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି
• ଯେ ଯାହାର ମତେ = ନିଜ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ବା ଢଙ୍ଗରେ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ବାଳକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଗରେ ସ୍ୱୟଂ ମାତା ଯଶୋଦା ଅନ୍ୟ ଦାସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ସେହି ସୁନ୍ଦର ଖଟଦୋଳିକୁ ଧରି ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ ସେବା କରିବା ପାଇଁ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି ।

୩୬. ଷଷ୍ଠତ୍ରିଂଶତମ ପଦ (Shashti-Trimshat Tama Pada)

ଯେସନେକ ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆବୋରି ଉଦୟେ ନକ୍ଷତ୍ର ପନ୍ତି,
କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବେଢ଼ି ଗୋପୀମାନେ ବସନ୍ତି ସେହିମତି ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ବୋରି ଯେ ଯସନେକ ଉଦ' କୁ 'ଯେସନେକ ଉଦୟ' ଏବଂ 'ଆବେ' କୁ 'ଆବୋରି' ଭାବେ ସଜଡ଼ା ଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଯେସନେକ = ଯେପରି / ଯେମିତି
• ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ = ଆକାଶରେ ଉଦେ ହୋଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ
• ଆବୋରି = ଚାରିପଟୁ ଘେରି ରହିବା
• ନକ୍ଷତ୍ର ପନ୍ତି = ତାରାମାନଙ୍କର ଲମ୍ବା ଧାଡ଼ି (ପଂକ୍ତି)
• କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବେଢ଼ି = ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚାରିପଟେ ଘେରି ହୋଇ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଲେ ତାକୁ ଯେମିତି ଚାରିପଟୁ ତାରାମାନଙ୍କର ଧାଡ଼ି ଘେରି କରି ରହନ୍ତି, ଠିକ୍ ସେହିପରି ମଝିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଚାରିପଟୁ ସୁନ୍ଦରୀ ଗୋପୀମାନେ ଘେରି କରି ବସିଛନ୍ତି ।

୩୭. ସପ୍ତତ୍ରିଂଶତମ ପଦ (Sapta-Trimshat Tama Pada)

ବିକଚ ପଦ୍ମବନ ଭିତରେ ଯେସନେକ ରାଜହଂସ ମେଳା,
ତେସନେକ ନନ୍ଦ ମନ୍ଦିରେ ଦିଶନ୍ତି ଯଶୋଦାଙ୍କ ବଳା ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: ଧାଡ଼ିର କ୍ରମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ବିକଚ ପଦ୍ମବନ = ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମଫୁଲର ବଗିଚା / ପୋଖରୀ
• ଯେସନେକ ରାଜହଂସ ମେଳା = ଯେପରି ସେହି ପଦ୍ମଫୁଲ ଭିତରେ ରାଜହଂସମାନଙ୍କର ଦଳ ଶୋଭା ପାଆନ୍ତି
• ତେସନେକ = ସେହିପରି
• ନନ୍ଦ ମନ୍ଦିରେ = ନନ୍ଦରାଜାଙ୍କ ପ୍ରାସାଦରେ
• ଯଶୋଦାଙ୍କ ବଳା = ଯଶୋଦାଙ୍କ ପୁତ୍ର (ବାଳକୃଷ୍ଣ / ବଳା ଅର୍ଥାତ୍ ବାଳକ)

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଗୋଟିଏ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମ ପୋଖରୀ ଭିତରେ ରାଜହଂସମାନେ ବୁଲିଲା ବେଳେ ଯେପରି ସୁନ୍ଦର ଦିଶନ୍ତି, ଗୋପୀ ଓ ସଖୀମାନଙ୍କ ଗହଣରେ ନନ୍ଦ ଭବନ ଭିତରେ ମାତା ଯଶୋଦାଙ୍କ କୋଳମଣ୍ଡନ କରିଥିବା ବାଳକୃଷ୍ଣ ଠିକ୍ ସେହିପରି ଅପୂର୍ବ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି ।

୩୮. ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶତମ ପଦ (Ashta-Trimshat Tama Pada)

ଜାଜୁଲ୍ୟମାନ ତେଜ ଦିଶଇ ଅତି ଶୋଭା,
ନାହିଁ ପଟ ପଟାନ୍ତର ଯେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାତାଳ ନଭ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ଅତି ସ ନାହିଁ' କୁ 'ଅତି ଶୋଭା' ଏବଂ 'ତାଳ ମ' କୁ 'ପାତାଳ ନଭ' ବୋଲି ମୂଳକାବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଜାଜୁଲ୍ୟମାନ ତେଜ = ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ଆଲୋକ ବା ଜ୍ୟୋତି
• ଦିଶଇ ଅତି ଶୋଭା = ଦେଖିବାକୁ ବହୁତ ମନୋହର ଲାଗୁଛି
• ପଟ ପଟାନ୍ତର = ତୁଳନା / ଉପମା (କାହା ସହ ସମାନ କରିବା)
• ସ୍ୱର୍ଗ ପାତାଳ ନଭ = ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ, ପାତାଳଲୋକ ଏବଂ ଆକାଶ (ନଭ) ମଣ୍ଡଳ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ବାଳକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବାହାରୁଥିବା ସେହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି ଅତି ଚମତ୍କାର ଦେଖାଯାଉଛି । ଏହି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ତୁଳନା ସାରା ସ୍ୱର୍ଗ, ମର୍ତ୍ତ୍ୟ (ଆକାଶ) କିମ୍ବା ପାତାଳ - କେଉଁଠି ହେଲେ ବି ମିଳିବ ନାହିଁ, ଏହା ସବୁଠାରୁ ଅତୁଳନୀୟ ।

୩୯. ଏକଚତୁଂଶତମ ପଦ (Eka-ChatuTrimshat Tama Pada)

ଯୋଗୀଜନମାନେ ଯେବଣ ପଦ୍ମପାଦକୁ କରନ୍ତି ଲୟେ,
ସେ ସ୍ଵାମୀ ଦେହ ବହି ଯେ ହୋଇଛନ୍ତି ଉଦ‌ୟେ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଯେବଣ = ଯେଉଁ
• ପଦ୍ମପାଦକୁ = ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ଚରଣ ବା ପାଦକୁ
• ଲୟେ କରନ୍ତି = ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି / ମନ ଲଗାନ୍ତି
• ସେ ସ୍ଵାମୀ = ସେହି ଜଗତର ନାଥ (ଜଗନ୍ନାଥ / ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)
• ଦେହ ବହି = ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ଧାରଣ କରି
• ଉଦୟେ ହୋଇଛନ୍ତି = ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି / ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ବଡ଼ ବଡ଼ ଯୋଗୀ ଓ ସାଧୁମାନେ ନିଜ ଧ୍ୟାନରେ ଭଗବାନଙ୍କର ଯେଉଁ ପଦ୍ମ ପରି ସୁନ୍ଦର ପାଦକୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେହି ସାରା ଜଗତର ମାଲିକ ଆଜି ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଗୋପପୁରରେ ଆସି ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି ।

୪୦. ଦ୍ୱାଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ପଦ (Dwa-ChatuRimshat Tama Pada)

ଦେବାଦେବଙ୍କର ଅଟନ୍ତି ମୁଖ୍ୟପ୍ରାଣ,
ତହିଁକି ପଟାନ୍ତର ଦେବା କିସ ଥାନ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ମୁଖ୍ୟପାନ' କୁ 'ମୁଖ୍ୟପ୍ରାଣ' ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଦେବାଦେବଙ୍କର = ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେବତା (ମହାଦେବ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି)
• ମୁଖ୍ୟପ୍ରାଣ = ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ବା ପ୍ରାଣ ସ୍ୱରୂପ
• ତହିଁକି ପଟାନ୍ତର = ତାଙ୍କ ସହିତ ତୁଳନା କରିବା
• କିସ ଥାନ = କେଉଁ ସ୍ଥାନ ବା ଜିନିଷ ଅଛି (ଅର୍ଥାତ୍ କେହି ନାହିଁ)

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ସ୍ୱରୂପ ଅଟନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଏହି ରୂପ ଓ ମହିମା ସହିତ ତୁଳନା କରିବା ପାଇଁ ଏହି ସଂସାରରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ବା ସ୍ଥାନ ନାହିଁ ।

୪୧. ତ୍ରିଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ପଦ (Tri-ChatuRimshat Tama Pada)

ଅଶେଷ କୋଟି କନ୍ଦର୍ପ ଯାହାର ରୂପକୁ ନୁହଇ ସରି,
ନିରଞ୍ଜନ ନିରାକାର ନିର୍ଗୁଣ ଦେହଧାରୀ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଅଶେଷ କୋଟି କନ୍ଦର୍ପ = କୋଟି କୋଟି କାମଦେବ (ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ଦେବତା)
• ନୁହଇ ସରି = ସମାନ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ
• ନିରଞ୍ଜନ ନିରାକାର ନିର୍ଗୁଣ = ଯିଏ ପବିତ୍ର, ରୂପବିହୀନ ଏବଂ ସାଂସାରିକ ଗୁଣରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ (ପରମବ୍ରହ୍ମ)
• ଦେହଧାରୀ = ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ଦେବତା କୁହାଯାଉଥିବା କୋଟି କୋଟି କାମଦେବ (କନ୍ଦର୍ପ) ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ସହ ସମାନ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ଭଗବାନ ପ୍ରକୃତରେ ରୂପହୀନ (ନିରାକାର) ଓ ଗୁଣହୀନ (ନିର୍ଗୁଣ), ସେ ଆଜି ଗୋପପୁରରେ ମାନବ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ।

୪୨. ଚତୁଶ୍ଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ପଦ (Chatu-ChatuRimshat Tama Pada)

ଧନ୍ୟ ସେ ଗୋପନଗ୍ର ନରନାରୀଙ୍କର ଜୀବନ,
ସଦଭାବେ ଭେଟପାଇଲେ ପ୍ରଭୁ ଭଗବାନ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଧନ୍ୟ ସେ ଗୋପନଗ୍ର = ଗୋପପୁରର ସେହି ନଗର ଧନ୍ୟ ଅଟେ
• ନରନାରୀଙ୍କର ଜୀବନ = ସେଠାକାର ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ହୋଇଗଲା
• ସଦଭାବେ ଭେଟପାଇଲେ = ନିଜର ପବିତ୍ର ଭକ୍ତି ଓ ସରଳ ଭାବ ଯୋଗୁଁ ଦର୍ଶନ ପାଇଲେ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଗୋପପୁରର ନରନାରୀମାନଙ୍କ ଜୀବନ ସତରେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ସେମାନେ ନିଜର ସରଳ ଓ ପବିତ୍ର ଭକ୍ତି ବଳରେ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଦର୍ଶନ ଓ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇପାରିଛନ୍ତି ।

୪୩. ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ପଦ (Pancha-ChatuRimshat Tama Pada)

ସବୁଙ୍କରି ଦୃଷ୍ଟି ଏକାଗ୍ରେ ଶ୍ରୀମୁଖକୁ ଦେଇଛନ୍ତି,
କାହାରି ଚିତ୍ତ ଆନରେ କେବେହେଁ ନଯାନ୍ତି ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ଚି' କୁ 'ଚିତ୍ତ' ଏବଂ 'ଆନରେ' କୁ 'ଅନ୍ୟଆଡ଼େ' ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ସବୁଙ୍କରି ଦୃଷ୍ଟି = ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଖି
• ଏକାଗ୍ରେ = ଏକଲୟରେ / ସ୍ଥିର ହୋଇ
• ଶ୍ରୀମୁଖକୁ = ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁକୁ
• ଚିତ୍ତ = ମନ
• ଆନରେ = ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜାଗାରେ ବା ବିଷୟରେ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଗୋପବାସୀଙ୍କ ଆଖି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ କେବଳ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଖମଣ୍ଡଳକୁ ହିଁ ଚାହିଁ ରହିଛି । ତାଙ୍କ ରୂପରେ ସମସ୍ତେ ଏତେ ମୁଗ୍ଧ ଯେ କାହାରି ମନ କେବେ ବି ଅନ୍ୟ କୁଆଡ଼େ ଯାଉନାହିଁ ।

୪୪. ଚତୁଶ୍ଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ପଦ (Chatu-ChatuRimshat Tama Pada)

ଛଦ୍ମେ ବାଳୁତ ରୂପ ଯେ ଧରିଛନ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ,
ଦୋଳିରେ ବିଜୟେ କରିଛନ୍ତି ଦେବ ସ୍ୱାମୀ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: ପାଠ୍ୟର 'ଛଦ୍ରମେ' କୁ 'ଛଦ୍ମେ' ଏବଂ ଶେଷ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ମୂଳ କାବ୍ୟର ଶୈଳୀରେ ସଜଡ଼ା ଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଛଦ୍ମେ = କୃତ୍ରିମ ବା ଗୁପ୍ତ ଭାବେ (ଲୀଳା କରିବା ପାଇଁ)
• ବାଳୁତ ରୂପ = ଛୋଟ ଶିଶୁ ବା ବାଳକର ରୂପ
• ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ = ସମସ୍ତଙ୍କ ମନର କଥା ଜାଣିଥିବା ଭଗବାନ
• ବିଜୟେ କରିଛନ୍ତି = ବିରାଜମାନ ହୋଇଛନ୍ତି / ଝୁଲୁଛନ୍ତି
• ଦେବ ସ୍ୱାମୀ = ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସମସ୍ତଙ୍କ ମନର କଥା ଜାଣିପାରୁଥିବା ସେହି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋପପୁରରେ ଲୀଳା କରିବା ପାଇଁ ଗୁପ୍ତରେ ଏକ ଛୋଟ ବାଳକର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ସୁନ୍ଦର ଦୋଳି ଉପରେ ବିରାଜମାନ କରିଛନ୍ତି ।

୪୫. ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ପଦ (Pancha-ChatuRimshat Tama Pada)

ଏସନେକ ଅବକାଶେ ସେ ଯାଇଁ ଦର୍ଶନ କଲା ଦୂତୀ,
ଖଣ୍ଡେ ଦୂରୁ ଜାଣିଲେ ପ୍ରଭୁ ଶିରୀପତି ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: 'ଦ୍ରଶନ' କୁ 'ଦର୍ଶନ' ଏବଂ 'ଧୂରୁ' କୁ 'ଦୂରୁ' ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଏସନେକ ଅବକାଶେ = ଏହି ସମୟରେ / ଏହି ସୁଯୋଗରେ
• ଦୂତୀ = ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ
• ଖଣ୍ଡେ ଦୂରୁ = କିଛି ବାଟ ଦୂରରୁ
• ଶିରୀପତି = ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ (ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ / ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ସମୟରେ ଦୂତୀ ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ସେଠାକୁ ଯାଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲା । ସେ କିଛି ଦୂରରେ ଥାଉ ଥାଉ ହିଁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତା’ର ଆଗମନ ବିଷୟରେ ଜାଣିପାରିଲେ ।

୪୬. ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ପଦ (Pancha-ChatuRimshat Tama Pada)

କରପତ୍ର ଯୋଡ଼ି ଦୂତିକା ଛାମୁରେ ଉଭା ଯାଇ,
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତୋଷ ହୋଇଲେ ସହଚରୀ ମୁଖ ଚାହିଁ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• କରପତ୍ର ଯୋଡ଼ି = ଦୁଇ ହାତ ଯୋଡ଼ି / ନମସ୍କାର କରି
• ଛାମୁରେ = ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ
• ଉଭା ଯାଇ = ଠିଆ ହୋଇ
• ତୋଷ ହୋଇଲେ = ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ
• ସହଚରୀ ମୁଖ ଚାହିଁ = ନିଜର ସେହି ପ୍ରିୟ ସଖୀ ବା ଦୂତୀର ମୁହଁକୁ ଦେଖି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଦୂତୀ ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ଦୁଇ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଅତି ସମ୍ମାନର ସହ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଗରେ ଯାଇ ଠିଆ ହେଲା । ନିଜର ସେହି ଚତୁର ସହଚରୀ (ଦୂତୀ)ର ମୁହଁକୁ ଚାହିଁ ବାଳକୃଷ୍ଣ ମନେ ମନେ ଖୁବ୍ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଗଲେ ।

୪୭. ସପ୍ତଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ପଦ (Sapta-ChatuRimshat Tama Pada)

ଉଭୟେ ଚାରି ଚକ୍ଷୁରେ ଯେ ହୋଇଲେ ଭେଟାଭେଟି,
ଶଶଧର ଉଦୟେ କି ହୋଇଲେ ଆକାଶ ଘୋଟି ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: ପାଠ୍ୟର 'ହୋଇଲେ ଲେ' ଏବଂ 'ଆକ ଆକାଶ' ପରି ଦୁଇଥର ଲେଖାଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଉଭୟେ = ଦୁଇଜଣଯାକ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଦୂତୀ)
• ଚାରି ଚକ୍ଷୁରେ ଭେଟାଭେଟି = ଦୁହିଁଙ୍କ ଆଖି ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ହେବା (ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଦୁଇ ଦୁଇଟି ଆଖି ମିଶି ଚାରି ଚକ୍ଷୁ ହେବା)
• ଶଶଧର = ଚନ୍ଦ୍ର / ଜହ୍ନ
• ଆକାଶ ଘୋଟି = ସାରା ଆକାଶକୁ ଆଲୋକିତ କରିଦେବା

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏବଂ ସରହ ସୁନ୍ଦରୀ ପରସ୍ପରକୁ ଚାହିଁଲେ ଏବଂ ଦୁହିଁଙ୍କର ଆଖି ମିଳିଗଲା, ସେହି ଦୃଶ୍ୟଟି ଏପରି ମନୋରମ ଥିଲା ସତେ ଯେମିତି ପୂର୍ଣ୍ଣମୀର ସୁନ୍ଦର ଚନ୍ଦ୍ର (ଶଶଧର) ଉଦେ ହୋଇ ସାରା ଆକାଶକୁ ଆଲୋକରେ ଆବୋରି ନେଇଛି । ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ହେଲା ।

୪୮. ଅଷ୍ଟଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ପଦ (Ashta-ChatuRimshat Tama Pada)

ଯେସନେ ବିକାଶଇ କୁମୁଦ ପନ୍ତି ପନ୍ତି,
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚାହିଁ ଦୂତୀ ଆନନ୍ଦ ହୁଅନ୍ତି ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଯେସନେ = ଯେପରି / ଯେମିତି
• ବିକାଶଇ = ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୁଏ / ଫୁଟିଉଠେ
• କୁମୁଦ = କଇଁ ଫୁଲ (ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କିରଣ ପାଇଲେ ରାତିରେ ଫୁଟେ)
• ପନ୍ତି ପନ୍ତି = ଧାଡ଼ି ଧାଡ଼ି ହୋଇ
• ଚାହିଁ = ଦେଖି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଆକାଶରେ ଜହ୍ନର ଉଦୟ ହେଲେ ପୋଖରୀରେ ଧାଡ଼ି ଧାଡ଼ି ହୋଇ କଇଁ ଫୁଲ (କୁମୁଦ) ଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି ଆନନ୍ଦରେ ଫୁଟିଉଠନ୍ତି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରୂପ-ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ଦୂତୀ ସରହ ସୁନ୍ଦରୀର ହୃଦୟ ଠିକ୍ ସେହିପରି ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲସିତ ବା ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହୋଇଉଠିଲା ।

୪୯. ନବଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ପଦ (Nava-ChatuRimshat Tama Pada)

ଭୋଦେବ କୃଷ୍ଣ ଆଜି ତୋତେ ଦେଖି ନିସ୍ତରିଲି,
ଏ ମୋହର ପାତକ ସମୂଳେ ନାଶ କଲି ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: ପାଠ୍ୟର 'ଦେଖ୍' କୁ 'ଦେଖି' ଏବଂ 'ସଂପୋଡ଼େ' କୁ 'ସମୂଳେ' ଅର୍ଥାତ୍ ମୂଳରୁ/ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ଭୋଦେବ କୃଷ୍ଣ = ହେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! / ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ!
• ନିସ୍ତରିଲି = ମୁକ୍ତ ହୋଇଗଲି / ସଂସାରରୁ ତରିଗଲି
• ଏ ମୋହର = ମୋର ଏହି
• ପାତକ = ପାପ ସମୂହ
• ସମୂଳେ ନାଶ କଲି = ମୂଳରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଦୂତୀ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ କହିଲା, "ହେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ମୁଁ ଏହି ସଂସାର ମାୟାରୁ ତରିଗଲି । ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଦର୍ଶନ ପାଇ ମୋର ଜନ୍ମ ଜନ୍ମାନ୍ତରର ସମସ୍ତ ପାପ ଆଜି ମୂଳରୁ ବିନାଶ ହୋଇଗଲା ।"

୫୦. ପଞ୍ଚାଶତମ ପଦ (Pancha-Ashata Tama Pada)

କଳପାଦି ପୁରୁଷ ତୁ ଦେବାଧିଦେବରାଜା,
ବ୍ରହ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ର ଗଙ୍ଗାଧର କରନ୍ତି ପାଦପୂଜା ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: ପାଠ୍ୟର 'କଳପାଧ୍' କୁ 'କଳପାଦି' ଅର୍ଥାତ୍ କଳ୍ପର ଆଦି ପୁରୁଷ / ସୃଷ୍ଟିର ସର୍ବପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• କଳପାଦି ପୁରୁଷ = ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ପୁରୁଷ ବା ସନାତନ ପରମବ୍ରହ୍ମ
• ଦେବାଧିଦେବରାଜା = ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ବା ଦେବତା
• ଗଙ୍ଗାଧର = ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁ ଶିବ
• ପାଦପୂଜା କରନ୍ତି = ଚରଣ ବନ୍ଦନା ବା ସେବା କରନ୍ତି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: "ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ଥିବା ପରମ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଅଟନ୍ତି । ସ୍ୱୟଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ମହାଦେବ ଶିବ (ଗଙ୍ଗାଧର) ମଧ୍ୟ ସଦାସର୍ବଦା ଆପଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରଣ କମଳକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି ।"

୫୧. ଏକପଞ୍ଚାଶତମ ପଦ (Eka-Pancha-Ashata Tama Pada)

ନିରାକାର ପୁରୁଷ ନିର୍ମଳ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟେ,
ସ୍ୱେଚ୍ଛାଦି ମୁକତି ନିମନ୍ତେ ହୋଇଛି ଉଦୟେ ।
(ଟିପ୍ପଣୀ: ପାଠ୍ୟର 'ସ୍ନେଛାଦି' କୁ 'ସ୍ୱେଚ୍ଛାଦି' ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱେଚ୍ଛା ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏବଂ ଶେଷ ସଂଖ୍ୟା '1' କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚେଦ ଭାବେ ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଛି)

ଶବ୍ଦାର୍ଥ:

• ନିରାକାର ପୁରୁଷ = ଯାହାର କୌଣସି ଆକାର ବା ସୀମା ନାହିଁ
• ନିର୍ମଳ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟେ = ପବିତ୍ର, ପରମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ପ୍ରେମର ସ୍ୱରୂପ
• ସ୍ୱେଚ୍ଛାଦି = ନିଜ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ / ଲୀଳା କରିବା ପାଇଁ
• ମୁକତି ନିମନ୍ତେ = ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି (ମୋକ୍ଷ) ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ
• ହୋଇଛି ଉଦୟେ = ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି / ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: "ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ରୂପହୀନ, ନିରାକାର ଓ ଅତି ପବିତ୍ର ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ । ଆପଣ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ନିଜ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ବା ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେବା ପାଇଁ ଆଜି ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ଧାରଣ କରି ଗୋପପୁରରେ ଆସି ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି ।"