୧. ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଅର୍ଥ (Meaning)

ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି: 'Economics' ଶବ୍ଦଟି ଦୁଇଟି ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦ Oikos (ପରିବାର) ଏବଂ Nemein (ପରିଚାଳନା) ରୁ ସୃଷ୍ଟି । ଏହାର ମୂଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି 'ଗୃହ ପରିଚାଳନା' ।
ଆଧୁନିକ ଅର୍ଥ: ସୀମିତ ସମ୍ବଳର ସୁବିନିଯୋଗ କରି ମଣିଷ କିପରି ନିଜର ଅସୀମ ଅଭାବ ପୂରଣ କରେ, ତାହାର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ ।

୨. ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ଚାରୋଟି ପ୍ରମୁଖ ସଂଜ୍ଞା (Four Major Definitions)

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ବିକାଶ କ୍ରମରେ ଚାରିଜଣ ପ୍ରଧାନ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଚାରୋଟି ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି:

A) ସମ୍ପଦ ସଂଜ୍ଞା (Wealth Definition) - ଆଡ଼ାମ୍ ସ୍ମିଥ୍ (1776)

ପୁସ୍ତକ: An Enquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations.
ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ: ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ହେଉଛି 'ସମ୍ପଦର ବିଜ୍ଞାନ' । ଏହା କେବଳ ସମ୍ପଦର ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବଣ୍ଟନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ ।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ମଣିଷ ସବୁବେଳେ ସ୍ୱାର୍ଥପର ହୋଇ ସମ୍ପଦ ପଛରେ ଧାଉଁଛି, ଯାହାକୁ ସେ 'ଅର୍ଥନୈତିକ ମାନବ' କହିଛନ୍ତି ।
ସମାଲୋଚନା: ଏହା ମାନବ କଲ୍ୟାଣକୁ ଅବହେଳա କରି କେବଳ ଟଙ୍କା-ପଇସା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ଆସୁରିକ ମତବାଦ' (Gospel of Mammon) କୁହାଗଲା ।

B) କଲ୍ୟାଣ ସଂଜ୍ଞା (Welfare Definition) - ଆଲ୍ଫ୍ରେଡ୍ ମାର୍ଶାଲ (1890)

ପୁସ୍ତକ: Principles of Economics.
ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ: ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଏକ ଦିଗରେ ସମ୍ପଦର ଅଧ୍ୟୟନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ **'ମାନବ କଲ୍ୟାଣ'**ର ଅଧ୍ୟୟନ ।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏହା ସମ୍ପଦ ଅପେକ୍ଷା ମଣିଷର ଭୌତିକ କଲ୍ୟାଣ (Material well-being) ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ ।

C) ଦୁର୍ଲଭତା ସଂଜ୍ଞା (Scarcity Definition) - ଲିଓନେଲ୍ ରବିନ୍ସ (1932)

ପୁସ୍ତକ: An Essay on the Nature and Significance of Economic Science.
ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ: ମଣିଷର ଅଭାବ ଅସୀମ, କିନ୍ତୁ ତାକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ସମ୍ବଳ ସୀମିତ । ଏହି ସୀମିତ ସମ୍ବଳରୁ କେଉଁ ଅଭାବକୁ ଆଗ ପୂରଣ କରିବାକୁ ହେବ, ସେହି 'ଚୟନ' (Choice) ପ୍ରକ୍ରିୟା ହିଁ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ।

D) ଅଭିବୃଦ୍ଧିମୁଖୀ ସଂଜ୍ଞା (Growth Definition) - ପଲ୍ ସାମୁଏଲସନ୍

ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ: ଏହା ରବିନ୍ସଙ୍କ ଦୁର୍ଲଭତା ଧାରଣାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହ ସମୟାନୁକ୍ରମେ ସମ୍ବଳର ବୃଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରଗତି ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ ।

୩. ବ୍ୟଷ୍ଟି ଓ ସମଷ୍ଟି ଅର୍ଥନୀତି (Micro & Macro Economics)

ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଏକକ

ସାମଗ୍ରିକ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା

୧. ବ୍ୟଷ୍ଟି ଅର୍ଥନୀତି (Microeconomics)

ଏହା ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦ 'Mikros' ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି 'କ୍ଷୁଦ୍ର' (Small)।

ସଂଜ୍ଞା: ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ଯେଉଁ ଶାଖା ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର କ୍ଷୁଦ୍ର ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଏକକଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ତାହାକୁ ବ୍ୟଷ୍ଟି ଅର୍ଥନୀତି କୁହାଯାଏ।
କାହାକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ?: ଜଣେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପଭୋକ୍ତା, ଏକ ପରିବାର, ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ (Firm) ବା ବଜାର।
ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ: ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର ବା ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ: ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ନିଜ ଆୟକୁ ଖର୍ଚ୍ଚ କଲେ ସର୍ବାଧିକ ଖୁସି ପାଇବେ।
ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ: ଆଲ୍ଫ୍ରେଡ୍ ମାର୍ଶାଲ୍ (Alfred Marshall)।

୨. ସମଷ୍ଟି ଅର୍ଥନୀତି (Macroeconomics)

ଏହା ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦ 'Makros' ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି 'ବୃହତ୍' (Large)।

ସଂଜ୍ଞା: ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ଯେଉଁ ଶାଖା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସାମଗ୍ରିକ ଭାବରେ (As a whole) ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ତାହାକୁ ସମଷ୍ଟି ଅର୍ଥନୀତି କୁହାଯାଏ।
କାହାକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ?: ଜାତୀୟ ଆୟ, ମୋଟ ଉତ୍ପାଦନ, ମୋଟ ନିଯୁକ୍ତି, ଦେଶର ହାରାହାରି ଦର ସ୍ତର ଇତ୍ୟାଦି।
ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ: ଏହା ଦେଶର ଆୟ ଓ ନିଯୁକ୍ତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ: ଭାରତର ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା ବା ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି (Inflation)।
ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ: ଜେ. ଏମ୍. କେନ୍ସ (J.M. Keynes)।

୪. ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପରିସର (Scope of Economics)

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପରିସର କହିଲେ ଏହା ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ କେଉଁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କରାଯାଏ ଏବଂ ମଣିଷର କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ଏହାର ଅଧୀନରେ ଆସେ, ତାହାକୁ ବୁଝାଏ । ସମୟ ଏବଂ ସଭ୍ୟତାର ବିକାଶ ସହିତ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପରିସର ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଓ ବ୍ୟାପକ ହୋଇଛି ।

ମୁଖ୍ୟତଃ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପରିସରକୁ ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ ବା ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

୧. ଉପଭୋଗ (Consumption)

ଆଦିମ ଯୁଗରେ ମଣିଷର ଆବଶ୍ୟକତା ଖୁବ୍ ସୀମିତ ଥିଲା । ସେତେବେଳେ ମଣିଷ କେବଳ ଫଳମୂଳ ସଂଗ୍ରହ ଓ ଶିକାର କରି ନିଜର ପେଟ ପୂରାଉଥିଲା ।

ଅର୍ଥ: ମାନବିକ ଅଭାବ ପୂରଣ ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ବ୍ୟବହାରକୁ ଉପଭୋଗ କୁହାଯାଏ ।
ଏହା ସମସ୍ତ ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ମୂଳବିନ୍ଦୁ । କାରଣ ଅଭାବ ଅଛି ବୋଲି ହିଁ ମଣିଷ କାମ କରେ ।

୨. ଉତ୍ପାଦନ (Production)

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିରୁ ମିଳୁଥିବା ଜିନିଷ ମଣିଷର ବଢୁଥିବା ଅଭାବକୁ ପୂରଣ କରିପାରିଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ନିଜେ ଜିନିଷ ତିଆରି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲା ।

ଅର୍ଥ: ଦ୍ରବ୍ୟର ଉପଯୋଗିତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ବା ନୂତନ ଦ୍ରବ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଉତ୍ପାଦନ କୁହାଯାଏ ।
ମଣିଷ ଚାଷ କରିବା, ଲୁଗା ବୁଣିବା ଏବଂ ଘର ତିଆରି କରିବା ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ 'ଉତ୍ପାଦନ' ବିଭାଗଟି ଯୋଡ଼ି ହେଲା ।

୩. ବିନିମୟ (Exchange)

ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଜିନିଷ ନିଜେ ଉତ୍ପାଦନ କରିପାରେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ସେ ନିଜ ପାଖରେ ଥିବା ବଳକା ଜିନିଷକୁ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସହ ବଦଳ କରେ ।

ଅର୍ଥ: ଦ୍ରବ୍ୟ ବଦଳରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ଟଙ୍କା ବଦଳରେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଆଦାନପ୍ରଦାନକୁ ବିନିମୟ କୁହାଯାଏ ।
ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମାଜରେ ଆନ୍ତଃନିର୍ଭରଶୀଳତା (Interdependence) ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା । ଯେପରିକି ଜଣେ ଚାଷୀ ଧାନ ଦେଇ ଜଣେ ତନ୍ତୀଠାରୁ ଲୁଗା ନିଏ ।

୪. ବଣ୍ଟନ (Distribution)

ଉତ୍ପାଦନର ସାଧନ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ପୁରସ୍କାର (Rewards)

ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ କୌଣସି ଜିନିଷ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ପାଇଁ ଭୂମି, ଶ୍ରମ, ପուଞ୍ଜି ଓ ସଂଗଠନ - ଏହି ଚାରୋଟି ସାଧନର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼େ ।

ଅର୍ଥ: ଉତ୍ପାଦନରୁ ମିଳିଥିବା ସମୁଦାୟ ଆୟକୁ ଉତ୍ପାଦନର ବିଭିନ୍ନ ସାଧନ ମଧ୍ୟରେ ଭାଗ କରିବାକୁ ବଣ୍ଟନ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ:

ଭୂମି ପାଇଁ ମାଲିକକୁ 'ଖଜଣା' (Rent) ମିଳେ ।
ଶ୍ରମିକକୁ ତା'ର ପରିଶ୍ରମ ପାଇଁ 'ମଜୁରି' (Wages) ମିଳେ ।
ପୁଞ୍ଜି ପାଇଁ 'ସୁଧ' (Interest) ମିଳେ ।
ସଂଗଠକ ବା ଉଦ୍ୟୋକ୍ତାକୁ 'ଲାଭ' (Profit) ମିଳେ ।

ସାରାଂଶ:
ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପରିସର କେବଳ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ଏହା ମଣିଷର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି । ପୁରାତନ କାଳର ସରଳ ଜୀବନଶୈଳୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜିର ଜଟିଳ ବ୍ୟବସାୟିକ ଦୁନିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ବି ନିଜର ଅଭାବ ପୂରଣ ପାଇଁ କିଛି ପଦକ୍ଷେପ ନିଏ, ତାହା ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପରିସରଭୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

୫. ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ବିଷୟବସ୍ତୁ (Subject matter of Economics)

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ବିଷୟବସ୍ତୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ମଣିଷର ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଢ଼ିଉଠିଛି । ଏହାର ସାରକଥାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଏକ ସରଳ ଚକ୍ରକୁ ବୁଝିବାକୁ ହେବ: ଅଭାବ \rightarrow ଉଦ୍ୟମ \rightarrow ସନ୍ତୋଷ ।

୧. ମୌଳିକ ଆଧାର: ଅଭାବ, ଉଦ୍ୟମ ଓ ସନ୍ତୋଷ

ମଣିଷର ଅସୀମ ଅଭାବ ହିଁ ସମସ୍ତ ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟର ଜନନୀ ।

ଅଭାବ (Wants): ମଣିଷର ଅଭାବ ଅସୀମ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଥିବା ସମ୍ବଳ (ଆୟ) ସୀମିତ । ତେଣୁ ଆମକୁ ଅଧିକ ଜରୁରୀ ଅଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ବାଛିବାକୁ ପଡ଼େ ।
ଉଦ୍ୟମ (Effort): ଅଭାବ ପୂରଣ ପାଇଁ ମଣିଷକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବା ଉଦ୍ୟମ କରିବାକୁ ପଡ଼େ । ଯେପରିକି- କୃଷକ ଚାଷ କରେ, ଶ୍ରମିକ କାରଖାନାରେ କାମ କରେ ଏବଂ ଶିକ୍ଷକ ବା ଡାକ୍ତର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ।
ସନ୍ତୋଷ (Satisfaction): ଉଦ୍ୟମ କରି ମଣିଷ ଆୟ କରେ ଏବଂ ସେହି ଆୟରେ ନିଜର ଅଭାବ ପୂରଣ କରି ମାନସିକ ଓ ଶାରୀରିକ ସନ୍ତୋଷ ଲାଭ କରେ ।

୨. ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ

ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

ଉପଭୋଗ (Consumption): ଅଭାବ ପୂରଣ ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟର ବ୍ୟବହାର ।
ଉତ୍ପାଦନ (Production): ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାର କରି ନୂତନ ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ସେବା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ।
ବିନିମୟ (Exchange): ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ସେବାର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ।
ବଣ୍ଟନ (Distribution): ଉତ୍ପାଦିତ ଆୟକୁ ଭୂମି, ଶ୍ରମ, ପୁଞ୍ଜି ଓ ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ଭାଗ କରିବା ।

୩. ଆଧୁନିକ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ନୂତନ ଶାଖା

ସମୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ କିଛି ନୂଆ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଛି:

ମୁଦ୍ରା ଓ ବ୍ୟାଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Money and Banking): ପୂର୍ବେ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିନିମୟ ପ୍ରଥାରେ ଅସୁବିଧା ହେଉଥିଲା । ଏହାକୁ ସହଜ କରିବା ପାଇଁ ମୁଦ୍ରା (Money) ର ଆବିଷ୍କାର ହେଲା । ମୁଦ୍ରାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଓ ଋଣ କାରବାର ପାଇଁ ବ୍ୟାଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜନ୍ମ ନେଲା ।
ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ (International Trade): ଆଜିର ଯୁଗରେ କୌଣସି ଦେଶ ଏକକାକୀ ସବୁ ଜିନିଷ ଉତ୍ପାଦନ କରିପାରିବ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ବ୍ୟାପାର ବା ବାଣିଜ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାଖା ।
ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ବିତ୍ତ (Public Finance): ସରକାର କେଉଁଠୁ ଟଙ୍କା ଆଣୁଛନ୍ତି (ରାଜସ୍ୱ) ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଖର୍ଚ୍ଚ କରୁଛନ୍ତି (ସରକାରୀ ବ୍ୟୟ), ତାହାର ଅଧ୍ୟୟନ ।

୬. ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଆର୍ଥନୀତିକ ସମସ୍ୟା (Economy and Economic Problem)

୧. ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Economy) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଏ?

ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରଣାଳୀ ବା ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ନିଜର ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ସଂଜ୍ଞା: ମାନବିକ ଅଭାବ ପୂରଣ ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ବଣ୍ଟନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ।
ଏହା ଜମି, କଳକାରଖାନା, ଖଣି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ନେଇ ଗଠିତ।

୨. ଆର୍ଥନୀତିକ ସମସ୍ୟା (Economic Problem)

ମଣିଷର ଅଭାବ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ସମ୍ବଳ ସଂଗ୍ରହ ଓ ତା’ର ବ୍ୟବହାର କରିବା ସମୟରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ଆର୍ଥନୀତିକ ସମସ୍ୟା କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ୟାର ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି କାରଣ ରହିଛି:

ଅସୀମ ଅଭାବ (Unlimited Wants): ମଣିଷର ଇଚ୍ଛା ବା ଅଭାବର କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ।
ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ସମ୍ବଳ (Scarcity of Resources): ଅଭାବ ଅସୀମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଆମ ପାଖରେ ଥିବା ସମ୍ବଳ ସୀମିତ।

୩. ବିକଳ୍ପ ବ୍ୟବହାର ଓ ଚୟନ ସମସ୍ୟା (Choice)

ସମ୍ବଳଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ସୀମିତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକର ବିକଳ୍ପ ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ।

ଏହି କାରଣରୁ 'ଚୟନ' (Choice) ବା ବାଛିବାର ସମସ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ। ଆମକୁ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ପଡ଼େ କେଉଁ ଅଭାବଟି ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ମନେରଖନ୍ତୁ: ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରୀ ରବିନ୍ସ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରକୁ ‘ଚୟନର ବିଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

୭. ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସମସ୍ୟାବଳୀ (Central Problems of Economy)

ପୃଥିବୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ କାରଣରୁ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦିଏ: ଅସୀମ ଅଭାବ ଏବଂ ସୀମିତ ସମ୍ବଳ। ଏହି ସମ୍ବଳକୁ ବ୍ୟବହାର କରି କିଭଳି ସର୍ବାଧିକ ଅଭାବ ପୂରଣ କରାଯିବ, ତାହାହିଁ ମୌଳିକ ସମସ୍ୟା।

୧. କ’ଣ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯିବ? (What to Produce?)

ସମ୍ବଳ ସୀମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦୁଇଟି କଥା ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ପଡ଼େ:

କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ: ଖାଉଟି ଦ୍ରବ୍ୟ (ଯଥା: ଖାଦ୍ୟ, କପଡ଼ା) ନା ପୁଞ୍ଜି ଦ୍ରବ୍ୟ (ଯଥା: ମେସିନ, ଟ୍ରାକ୍ଟର)?
କେତେ ପରିମାଣ: ଗୋଟିଏ ଜିନିଷ ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦନ କଲେ ଅନ୍ୟଟିକୁ କମ୍ କରିବାକୁ ପଡ଼େ ।

୨. କିପରି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯିବ? (How to Produce?)

ଏହା ଉତ୍ପାଦନର କୌଶଳ ବା ପଦ୍ଧତି ସହ ଜଡ଼ିତ।

ଶ୍ରମ-ସଘନ ପଦ୍ଧତି (Labour Intensive): ମେସିନ ଅପେକ୍ଷା ଶ୍ରମିକ ବା ମଣିଷଙ୍କୁ ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
ପୁଞ୍ଜି-ସଘନ ପଦ୍ଧତି (Capital Intensive): ମଣିଷ ଅପେକ୍ଷା ଆଧୁନିକ ମେସିନ ଓ ଟେକ୍ନୋଲୋଜିର ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ।

୩. କାହା ପାଇଁ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯିବ? (For Whom to Produce?)

ଏହା ଆୟର ବଣ୍ଟନ ସହ ଜଡ଼ିତ ।

କାର୍ଯ୍ୟଗତ ବଣ୍ଟନ: ଉତ୍ପାଦନର ସାଧନ (ଭୂମି, ଶ୍ରମ, ପୁଞ୍ଜି, ଉଦ୍ୟୋକ୍ତା) ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଆୟ ବଣ୍ଟାଯିବ ।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବଣ୍ଟନ: ସମାଜର ଧନୀ ଓ ଗରିବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆୟର ବଣ୍ଟନ କିପରି ହେଉଛି ।

୮. ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ୟାବଳୀ

୧. ସମ୍ବଳର ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟୋଜନ ସମସ୍ୟା (Problem of Full Employment of Resources)

ସମ୍ବଳ ସୀମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ସଠିକ୍ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ହେବା ଜରୁରୀ । ଯଦି ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାର ନହୋଇ ପଡ଼ିରହେ, ତେବେ ତାହାକୁ 'ଜାତୀୟ ଅପଚୟ' କୁହାଯାଏ ।

ଐତିହାସିକ ଉଦାହରଣ: ୧୯୩୦ ଦଶକର 'ମହା ମାନ୍ଦାବସ୍ଥା' (Great Depression) ।
ସମାଧାନ: ଜେ. ଏମ୍. କେନ୍ସ ସରକାରୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାର ସମାଧାନ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ।

୨. ସମ୍ବଳର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ସମସ୍ୟା (Problem of Growth of Resources)

କେବଳ ଥିବା ସମ୍ବଳକୁ ବ୍ୟବହାର କଲେ ହେବ ନାହିଁ, ବରଂ ନୂଆ ନୂଆ ସମ୍ବଳ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

କିପରି ସମ୍ଭବ?: ଅଧିକ ସଞ୍ଚୟ, ବିନିଯୋଗ ଏବଂ ଉନ୍ନତ କାରିଗରୀ ବିଦ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି ।
ଧାରଣୀୟ ବିକାଶ: ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରି ବିକାଶ କରିବା ।

୯. ଉତ୍ପାଦନ ସମ୍ବଳ ସମ୍ଭାବ୍ୟତା ରେଖା (Production Possibility Curve - PPC)

ସଂଜ୍ଞା: ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣର ସମ୍ବଳ ଓ କୌଶଳକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଗୋଟିଏ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଦୁଇଟି ଦ୍ରବ୍ୟର ଯେଉଁ ସବୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସଂଯୋଗ ଉତ୍ପାଦନ କରିପାରେ, ତାହାକୁ ଦର୍ଶାଉଥିବା ରେଖାକୁ PPC କୁହାଯାଏ ।

PPC ର ମୁଖ୍ୟ ସର୍ଭାବଳୀ (Assumptions):

ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମାତ୍ର ଦୁଇଟି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦିତ ହେଉଥିବ ।
ସମ୍ବଳର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦକ୍ଷ ବିନିଯୋଗ ହେଉଥିବ ।
ଉତ୍ପାଦନ କୌଶଳ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିବ ।

PPC ମାଧ୍ୟମରେ ମୌଳିକ ସମସ୍ୟାର ବିଶ୍ଳେଷଣ:

ସମ୍ବଳର ଆବଣ୍ଟନ: PPC ରେଖାର କେଉଁ ବିନ୍ଦୁରେ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯିବ, ତାହା ଦେଶର ଅଗ୍ରାଧିକାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।
ଦକ୍ଷତା ସମସ୍ୟା: ଯଦି ଉତ୍ପାଦନ PPC ରେଖା ଭିତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ (U ବିନ୍ଦୁ) ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ସମ୍ବଳର ଅପଚୟ ବା ବେକାରୀକୁ ସୂଚାଏ ।
ସମ୍ବଳର ଅଭିବୃଦ୍ଧି: ଉନ୍ନତ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ଯୋଗୁଁ PPC ରେଖା ଡାହାଣକୁ (Rightward Shift) ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ, ଯାହା ଆର୍ଥନୈତିକ ଅଭାବକୁ ସୂଚାଏ ।

୧୦. ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ମୌଳିକ ଅବଧାରଣା: ମାନବୀୟ ଅଭାବ

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ 'ଅଭାବ' କହିଲେ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ସେବା ପାଇବାର ଇଚ୍ଛାକୁ ବୁଝାଏ । ମଣିଷର ଅଭାବ ହିଁ ସମସ୍ତ ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳଦୁଆ । ଯେତେବେଳେ ଆମର କିଛି ଅଭାବ ହୁଏ, ଆମେ ତାହା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରୁ ଏବଂ ଶେଷରେ ତୃପ୍ତି ପାଉ ।

ମାନବୀୟ ଅଭାବର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Characteristics of Human Wants):

୧. ଅଭାବ ଅସୀମ (Wants are Unlimited):
ମଣିଷର ଅଭାବର କୌଣସି ଶେଷ ନାହିଁ । ଗୋଟିଏ ଅଭାବ ପୂରଣ ହେଲେ ଆଉ ଏକ ନୂଆ ଅଭାବ ଦେଖାଦିଏ । ଯଥା: ସାଇକେଲଟିଏ ମିଳିଲେ ମୋଟରସାଇକେଲର ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, ତା'ପରେ କାର୍ର ଇଚ୍ଛା ହୁଏ ।

୨. ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭାବର ପରିତୃପ୍ତି ସମ୍ଭବ (A Particular Want is Satiable):
ଯଦିଓ ସମସ୍ତ ଅଭାବ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ପୂରଣ କରିବା ଅସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭାବକୁ ଏକ ସମୟରେ ପୂରଣ କରାଯାଇପାରେ । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଭୋକ ଲାଗିଲେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଶାନ୍ତ କରାଯାଇପାରେ । ଏହା ହିଁ 'କ୍ରମହ୍ରାସମାନ ସୀମାନ୍ତ ଉପଯୋଗିତା ସୂତ୍ର'ର ମୂଳଦୁଆ ।

୩. ଅଭାବଗୁଡ଼ିକ ପରିପୂରକ (Wants are Complementary):
କେତେକ ଅଭାବ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଏକାଧିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ: ଚା' ପାଇଁ ଚିନି, କ୍ଷୀର ଓ ଚା'ପତି ଏକାଠି ଦରକାର । ଗାଡ଼ି ପାଇଁ ପେଟ୍ରୋଲ ଦରକାର । ଏହାକୁ ସଂଯୁକ୍ତ ଚାହିଦା କୁହାଯାଏ ।

୪. ଅଭାବଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିଯୋଗୀ (Wants are Competitive):
ସମ୍ବଳ (ଟଙ୍କା) ସୀମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସବୁ ଅଭାବ ଏକାଠି ପୂରଣ ହୋଇପାରେନାହିଁ । ଅଭାବଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ହୁଏ ଯେ କେଉଁଟି ଆଗ ପୂରଣ ହେବ । ଆମକୁ ବାଛିବାକୁ ପଡ଼େ କେଉଁଟି ଅଧିକ ଜରୁରି । ଏହା 'ସମସୀମାନ୍ତ ଉପଯୋଗିତା ସୂତ୍ର'ର ଆଧାର ।

୫. ଅଭାବଗୁଡ଼ିକ ବୈକଳ୍ପିକ (Wants are Alternative):
ଗୋଟିଏ ଅଭାବକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ବିକଳ୍ପ ଥାଏ । ଯଥା: ପାଣି ପିଇବା ବଦଳରେ କୋଲ୍ଡ-ଡ୍ରିଙ୍କ୍ସ ବା ଶରବତ ପିଇ ଶୋଷ ମେଣ୍ଟାଯାଇପାରେ ।

୬. ଅଭାବ ବାରମ୍ବାର ଦେଖାଯାଏ (Wants Recur):
କେତେକ ଅଭାବ ଥରେ ପୂରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ସମୟ ପରେ ପୁଣି ଦେଖାଦିଏ । ଯଥା: ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ । କିନ୍ତୁ ଟିଭି ବା ଫ୍ରିଜ୍ ଭଳି ଜିନିଷ ଅନେକ ଦିନ ବ୍ୟବହାର ପରେ ପୁଣି ଦରକାର ହୁଏ ।

୭. ତୀବ୍ରତାର ପାର୍ଥକ୍ୟ (Variation in Intensity):
ସବୁ ଅଭାବ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହଁନ୍ତି । କେତେକ ଖୁବ୍ ଜରୁରି (ଯଥା: ଔଷଧ) ଏବଂ କେତେକ କମ୍ ଜରୁରି (ଯଥା: ସିନେମା ଦେଖିବା) ।

୮. ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ ପାତ୍ର ଭେଦରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ:
ଅଭାବ ପରିବେଶ ଓ ସମୟ ଅନୁସାରେ ବଦଳେ । ଯଥା: ଶୀତଦିନେ ଗରମ ପୋଷାକ ଓ ଖରାଦିନେ ଥଣ୍ଡା ପାନୀୟର ଅଭାବ ହୁଏ । ଓଡ଼ିଶାରେ ଭାତର ଅଭାବ ଥିବାବେଳେ ପଞ୍ଜାବରେ ରୁଟିର ଅଭାବ ଥାଏ ।

୯. ବିଜ୍ଞାପନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ:
ଆଜିକାଲି ଟିଭି ବା ଖବରକାଗଜରେ ବିଜ୍ଞାପନ ଦେଖି ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ନୂଆ ନୂଆ ଜିନିଷ କିଣିବା ପାଇଁ ଅଭାବ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ।

୧୦. ଅଭ୍ୟାସରେ ପରିଣତ (Habitual Wants):
କେତେକ ଜିନିଷ ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଫଳରେ ତାହା ଅଭ୍ୟାସ ହୋଇଯାଏ । ଯଥା: ଚା', ପାନ କିମ୍ବା ସିଗାରେଟ୍ ।

ଅଭାବର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Classification of Human Wants)

ମଣିଷର ଅଭାବ ଅସୀମ, କିନ୍ତୁ ସବୁ ଅଭାବ ସମାନ ଭାବେ ଜରୁରି ନୁହଁନ୍ତି। ଗୁରୁତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ଅଭାବକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

୧. ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ (Necessaries)
ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକ ଏକଦମ ଦରକାର, ତାହାକୁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ପୁଣି ତିନି ଭାଗରେ ବଣ୍ଟାଯାଇଛି:

ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ: ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ବାସଗୃହ। ଏହା ବିନା ମଣିଷ ବଞ୍ଚିବା ଅସମ୍ଭବ।
କର୍ମଦକ୍ଷତା ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ: ଯେଉଁ ଜିନିଷ ମଣିଷର କାମ କରିବାର ଶକ୍ତି ବା ଦକ୍ଷତା ବଢ଼ାଏ। ଯଥା- ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବା ଏବଂ ଜଣେ ଛାତ୍ର ପାଇଁ ଟେବୁଲ-ଚୌକି।
ପରମ୍ପରାଗତ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ: ସାମାଜିକ ପ୍ରଥା ବା ଅଭ୍ୟାସ ଯୋଗୁଁ ଯାହା ଦରକାର ହୁଏ। ଯଥା- ବିବାହ ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ କରାଯାଉଥିବା ଖର୍ଚ୍ଚ, କିମ୍ବା କାହାର ଚା’ ପିଇବା ଅଭ୍ୟାସ।

୨. ଆରାମଦାୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ (Comforts)
ଯେଉଁ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନକୁ ସୁଖମୟ ଓ ସରସ କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ଆରାମଦାୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଭଲ ପୋଷାକ, ବିଜୁଳି ପଙ୍ଖା (Fan), ରେଡ଼ିଓ, ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ।
ଏଗୁଡ଼ିକ ବିନା ମଣିଷ ବଞ୍ଚିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଏହା ରହିଲେ କାମ କରିବା ସହଜ ହୁଏ ଓ ଶାନ୍ତି ମିଳେ।

୩. ବିଳାସ ଦ୍ରବ୍ୟ (Luxuries)
ଯେଉଁ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ନିଜର ସମ୍ପତ୍ତି ବା ଗର୍ବ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ବିଳାସ ଦ୍ରବ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଦାମୀ କାର୍, ହୀରା ଗହଣା, ଏସି (AC) ପ୍ରାସାଦ, ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ଚାକର।
ଏଗୁଡ଼ିକ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ବା ଦକ୍ଷତା ପାଇଁ ଆଦୌ ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା (Important Notes):

୧. ବିଭାଜନ ଆପେକ୍ଷିକ: ଗୋଟିଏ ଜିନିଷ ଜଣକ ପାଇଁ ବିଳାସ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ ଜଣକ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ହୋଇପାରେ।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ (ରୋଗୀ ପାଖକୁ ଶୀଘ୍ର ଯିବା ପାଇଁ), କିନ୍ତୁ ଜଣେ କୃଷକଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ବିଳାସ ଦ୍ରବ୍ୟ।
ଦେଶ ଭେଦ: ଆମେରିକାରେ ଫ୍ରିଜ୍ ଏକ ସାଧାରଣ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ, କିନ୍ତୁ ଭାରତର ଗରିବ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ବିଳାସ।

୨. ବିଳାସ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପଭୋଗ କଣ ଠିକ୍?

ପକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତି: ଏହାଦ୍ୱାରା ନୂଆ ଜିନିଷ ତିଆରି ହୁଏ ଓ ଲୋକେ କାମ ପାଆନ୍ତି।
ବିପକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତି: ଭାରତ ଭଳି ଗରିବ ଦେଶରେ, ଯେଉଁଠି ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ମିଳୁନି, ସେଠାରେ ବିଳାସ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବା ଅନୁଚିତ। ଏହି ଟଙ୍କା ସଞ୍ଚୟ ହେଲେ ଦେଶର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କାମରେ ଆସିବ।

୧୧. ଉପଯୋଗିତା (Utility) - ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୋଟ୍ସ

୧. ଉପଯୋଗିତା କ’ଣ? (Definition)

ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ ଉପଯୋଗିତା କହିଲେ ଆମେ 'ଉପକାରିତା'କୁ ବୁଝୁ, କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ଅଲଗା।

ସଂଜ୍ଞା: କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ସେବାର ମାନବୀୟ ଅଭାବ ପୂରଣ କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ଉପଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।

ଯଦି ଗୋଟିଏ ଜିନିଷ ଆପଣଙ୍କର କୌଣସି ଅଭାବ ବା ଦରକାରକୁ ପୂରଣ କରିପାରୁଛି, ତେବେ ସେହି ଜିନିଷର ଉପଯୋଗିତା ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯିବ।

ଉଦାହରଣ: ଶୋଷ ଲାଗିବା ସମୟରେ ପାଣି ପିଇଲେ ଶୋଷ ମେଣ୍ଟିଯାଏ, ତେଣୁ ପାଣିର ଉପଯୋଗିତା ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଏକ ପଚା ଅଣ୍ଡା କାହାର ଅଭାବ ପୂରଣ କରିପାରେନାହିଁ, ତେଣୁ ତାର ଉପଯୋଗିତା ନାହିଁ।

୨. ଉପଯୋଗିତାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Key Features)

ଉପଯୋଗିତା ଉପକାରିତା ନୁହେଁ: କୌଣସି ଜିନିଷ ଶରୀର ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ହୋଇପାରେ (ଯଥା: ମଦ ବା ସିଗାରେଟ୍), କିନ୍ତୁ ଯଦି ତାହା ଜଣେ ନିଶାସକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅଭାବ ପୂରଣ କରୁଛି, ତେବେ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ତାର 'ଉପଯୋଗିତା' ଅଛି। ଏଥିରେ ଭଲ-ମନ୍ଦ ବା ନୈତିକତାର ବିଚାର କରାଯାଏ ନାହିଁ।
ଉପଯୋଗିତା ଓ ଆନନ୍ଦ ଭିନ୍ନ: ସବୁ ଉପଯୋଗୀ ଜିନିଷ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ ନାହିଁ। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ: ରୋଗୀ ପାଇଁ ପିତା କୁଇନାଇନ୍ ବଟିକାର ଉପଯୋଗିତା ଅଛି (ରୋଗ ଭଲ କରିବା ପାଇଁ), କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଖାଇଲେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେନାହିଁ।
ଉପଯୋଗିତା ଓ ପରିତୃପ୍ତି (Satisfaction): ଉପଯୋଗିତା ହେଉଛି ଉପଭୋଗର କାରଣ (କାରଣ ଜିନିଷଟି ଦରକାରୀ, ତେଣୁ ଆମେ ବ୍ୟବହାର କରୁ) ଏବଂ ପରିତୃପ୍ତି ହେଉଛି ତାର ଫଳାଫଳ।
ବ୍ୟକ୍ତି-ପରକ (Subjective): ଉପଯୋଗିତା ସବୁ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ନୁହେଁ। ଏହା ମଣିଷର ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଯଥା: ଆମିଷାହାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମାଛର ଉପଯୋଗିତା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ନିରାମିଷାଶୀଙ୍କ ପାଇଁ ନାହିଁ।

୩. ଉପଯୋଗିତାର ପ୍ରକାରଭେଦ (Kinds of Utility)

ଆକାର

ସ୍ଥାନ

କାଳ

ସେବା

ଉପଯୋଗିତା ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରି ପ୍ରକାରର:

୧. ଆକାର ଉପଯୋଗିତା (Form Utility):
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁର ରୂପ ବା ଆକାର ବଦଳାଇ ତାକୁ ଅଧିକ ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ କରାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ବଢ଼େଇ କାଠଗଡ଼କୁ କାଟି ସେଥିରୁ ଚୌକି ବା ଟେବୁଲ୍ ତିଆରି କଲେ ତାହାର ଉପଯୋଗିତା ବଢ଼ିଯାଏ।

୨. ସ୍ଥାନ ଉପଯୋଗିତା (Place Utility):
କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଗଲେ ଯଦି ତାର ଉପଯୋଗିତା ବଢ଼େ।

ଉଦାହରଣ: ଜଙ୍ଗଲରେ ପଡ଼ିଥିବା କାଠର ମୂଲ୍ୟ କମ୍, କିନ୍ତୁ ତାକୁ ସହର ବଜାରକୁ ଆଣିଲେ ତାର ଉପଯୋଗିତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

୩. କାଳ ଉପଯୋଗିତା (Time Utility):
ସମୟ ଅନୁସାରେ ଜିନିଷକୁ ସାଇତି ରଖି ବ୍ୟବହାର କଲେ ଯେଉଁ ଉପଯୋଗିତା ମିଳେ।

ଉଦାହରଣ: ଅମଳ ସମୟରେ ଧାନର ଦାମ୍ କମ୍ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ତାକୁ ସାଇତି ରଖି ଅଭାବ ସମୟରେ (ବର୍ଷା ଦିନେ) ବିକ୍ରି କଲେ ଅଧିକ ଉପଯୋଗିତା ମିଳେ। ଶୀତଳ ଭଣ୍ଡାର (Cold Storage) ଏହାର ଏକ ଭଲ ଉଦାହରଣ।

୪. ସେବା ଉପଯୋଗିତା (Service Utility):
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଜ୍ଞାନ ବା କୌଶଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଅନ୍ୟର ଅଭାବ ପୂରଣ କରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ: ଡାକ୍ତରଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଦାନ ଏବଂ ଓକିଲଙ୍କ ପରାମର୍ଶ।

୧୨. ଦ୍ରବ୍ୟ (Goods) - ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋଚନା

୧. ଦ୍ରବ୍ୟ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ?

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ, ମାନବୀୟ ଅଭାବକୁ ପୂରଣ କରିପାରୁଥିବା ଯେକୌଣସି ପଦାର୍ଥ ବା ସେବାକୁ 'ଦ୍ରବ୍ୟ' କୁହାଯାଏ । ଯେଉଁ ଜିନିଷର ଉପଯୋଗିତା (ଅଭାବ ପୂରଣ କରିବା ଶକ୍ତି) ଅଛି, ତାହାକୁ ହିଁ ଦ୍ରବ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୋଇପାରେ:

ଭୌତିକ (Physical): ଯାହାକୁ ଦେଖିହୁଏ ଓ ଛୁଇଁହୁଏ (ଯଥା: ବହି, କଲମ, ଘର) ।
ଅଭୌତିକ ବା ସେବା (Services): ଯାହାକୁ ଦେଖିହୁଏନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଅଭାବ ପୂରଣ କରେ (ଯଥା: ଡାକ୍ତର ବା ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସେବା) ।

୨. ଦ୍ରବ୍ୟର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Classification of Goods)

ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

(କ) ମୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଆର୍ଥନୀତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ

ମୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ

ଆର୍ଥନୀତିକ

- **ମୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ (Free Goods):** ଏହା ପ୍ରକୃତିର ମୁକ୍ତ ଦାନ । ଏହାର ଯୋଗାଣ ପ୍ରଚୁର, ତେଣୁ ଏଥିପାଇଁ ମୂଲ୍ୟ ଦେବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ । - **ଉଦାହରଣ:** ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ, ବାୟୁ, ନଦୀ ଜଳ । - **ଆର୍ଥନୀତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ (Economic Goods):** ଏହାର ଯୋଗାଣ ଚାହିଦା ତୁଳନାରେ ସୀମିତ । ଏହାକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟ ବା ଅର୍ଥ ଦେବାକୁ ପଡ଼େ । ଏହାକୁ 'ସମ୍ପଦ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । - **ଉଦାହରଣ:** ବହି, ପୋଷାକ, ଖାଦ୍ୟ । - **ଟିପ୍ପଣୀ:** ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅନୁସାରେ ମୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆର୍ଥନୀତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ହୋଇପାରେ । (ଯଥା: ନଦୀରୁ ବାଲି ଆଣି ସହରରେ ବିକିଲେ ତାହା ଆର୍ଥନୀତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ହୁଏ) ।

(ଖ) ଉପଭୋଗ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଉତ୍ପାଦକ ଦ୍ରବ୍ୟ

ଉପଭୋଗ ଦ୍ରବ୍ୟ (Consumers' Goods): ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆମ ଅଭାବକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ (Direct) ଭାବେ ପୂରଣ କରନ୍ତି ।
- ଉଦାହରଣ: ଖାଦ୍ୟ, ପୋଷାକ, ଚକୋଲେଟ୍ । (ଏହା ସ୍ଥାୟୀ ବା ସ୍ୱଳ୍ପସ୍ଥାୟୀ ହୋଇପାରେ) ।
ଉତ୍ପାଦକ ଦ୍ରବ୍ୟ (Producers' Goods): ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଓ ପରୋକ୍ଷ (Indirect) ଭାବେ ଅଭାବ ପୂରଣ କରନ୍ତି ।
- ଉଦାହରଣ: ମେସିନ୍, ଟ୍ରାକ୍ଟର, କଞ୍ଚାମାଲ ।

(ଗ) ଭୌତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅଭୌତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ

ଭୌତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ (Material Goods): ଯାହାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକୃତି ଅଛି ଓ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ।
- ଉଦାହରଣ: ଘର, ଗାଡ଼ି, ବହି ।
ଅଭୌତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ (Non-material Goods): ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟମାନ କିନ୍ତୁ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ଥାଏ ।
- ଉଦାହରଣ: ଓକିଲଙ୍କ ପରାମର୍ଶ, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଦାନ, ବ୍ୟବସାୟର ସୁନାମ (Goodwill) ।

(ଘ) ଅନ୍ତର୍ବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତିମ ଦ୍ରବ୍ୟ

ଅନ୍ତର୍ବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ରବ୍ୟ (Intermediate Goods): ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଏକ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ତିଆରି ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
- ଉଦାହରଣ: ସୋଫା ପାଇଁ କାଠ, ରୁଟି ପାଇଁ ଅଟା ।
ଅନ୍ତିମ ଦ୍ରବ୍ୟ (Final Goods): ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏବଂ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ବଜାରକୁ ଆସିଛି । ଜାତୀୟ ଆୟ ଗଣନା ବେଳେ କେବଳ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ନିଆଯାଏ ।
- ଉଦାହରଣ: କାର୍, ପାଉଁରୁଟି, ବହି ।

(ଙ) ଘରୋଇ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସର୍ବସାଧାରଣ ଦ୍ରବ୍ୟ

ଘରୋଇ ଦ୍ରବ୍ୟ (Private Goods): ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ମାଲିକାନାରେ ଥାଏ । ଏଠାରେ 'ବହିଷ୍କରଣ ନୀତି' କାମ କରେ (ଅର୍ଥାତ୍ ଯିଏ ଟଙ୍କା ଦେବ ସିଏ ବ୍ୟବହାର କରିବ) ।
- ଉଦାହରଣ: ଆପଣଙ୍କ ମୋବାଇଲ୍, ଆପଣଙ୍କ ଘର ।
ସର୍ବସାଧାରଣ ଦ୍ରବ୍ୟ (Public Goods): ଏହା ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ମିଳିମିଶି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । କାହାକୁ ବ୍ୟବହାରରୁ ବାରଣ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ।
- ଉଦାହରଣ: ରାସ୍ତା କଡ଼ର ଆଲୁଅ (Street light), ପ୍ରତିରକ୍ଷା (Defense), ପାର୍କ ।

୧୩. ସମ୍ପଦ (Wealth) - ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୋଟ୍ସ

୧. ସମ୍ପଦ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? (Definition)

ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ ଟଙ୍କାପଇସା, ଜମିବାଡ଼ି ବା ସୁନା-ରୁପାକୁ ଆମେ ସମ୍ପଦ କହୁ । କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଯେଉଁ ଆର୍ଥନୀତିକ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମୌଦ୍ରିକ ମୂଲ୍ୟ (Money Value) ଥାଏ, ତାହାକୁ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ । ଅର୍ଥାତ୍ ଯେଉଁ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ବଜାରରେ ବିକ୍ରି କରି ଟଙ୍କା ମିଳିପାରିବ, ତାହା ହିଁ ସମ୍ପଦ ।

୨. ସମ୍ପଦର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Characteristics of Wealth)

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ସମ୍ପଦ କହିବା ପାଇଁ ସେଥିରେ ୪ଟି ଗୁଣ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ:

୧. ଉପଯୋଗିତା (Utility):
ଦ୍ରବ୍ୟଟି ମଣିଷର କୌଣସି ନା କୌଣସି ଅଭାବ ପୂରଣ କରିବା ଦରକାର । ଯଦି ଦ୍ରବ୍ୟଟି କାହାର କାମରେ ଲାଗିବ ନାହିଁ, ତେବେ ତାହା ସମ୍ପଦ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ ।

ଉଦାହରଣ: ଖାଦ୍ୟ, କଲମ, ଘର । କିନ୍ତୁ ଏକ ପଚା ଅଣ୍ଡାର ଉପଯୋଗିତା ନଥିବାରୁ ତାହା ସମ୍ପଦ ନୁହେଁ ।

୨. ଦୁଷ୍ପାପ୍ୟତା ବା ସ୍ୱଳ୍ପତା (Scarcity):
ଦ୍ରବ୍ୟର ଯୋଗାଣ ତାର ଚାହିଦା ତୁଳନାରେ ସୀମିତ ହେବା ଦରକାର । ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅସୀମ ପରିମାଣରେ ମିଳେ, ତାହା ସମ୍ପଦ ନୁହେଁ ।

ଉଦାହରଣ: ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଓ ବାୟୁର ଉପଯୋଗିତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମିଳେ (ଅର୍ଥାତ୍ ମାଗଣାରେ ମିଳେ), ତେଣୁ ଏହା ସମ୍ପଦ ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ବହି ବା ମୋବାଇଲ୍ ସୀମିତ ପରିମାଣରେ ଥାଏ, ତେଣୁ ଏହା ସମ୍ପଦ ।

୩. ବିକ୍ରୟ ଯୋଗ୍ୟତା ବା ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଯୋଗ୍ୟତା (Marketability/Transferability):
ସମ୍ପଦକୁ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିପାରିବା ଦରକାର । ଅର୍ଥାତ୍ ତାର ମାଲିକାନା ବଦଳିବା ଦରକାର ।

ଉଦାହରଣ: ଜମିର ମାଲିକାନା ବଦଳିପାରେ, ତେଣୁ ଜମି ସମ୍ପଦ । କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଗାୟକର କଣ୍ଠସ୍ୱର ବା ଜଣେ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ଦକ୍ଷତାକୁ କାହାକୁ କାଢ଼ି ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା ସମ୍ପଦ ନୁହେଁ ।

୪. ବାହ୍ୟ ସ୍ଥିତି (External Possession):
ସମ୍ପଦ ମଣିଷର ଶରୀର ବା ମନର ବାହାରେ ରହିବା ଦରକାର । ଯାହାକୁ ମଣିଷ ଶରୀରରୁ ଅଲଗା କରିହେବ ନାହିଁ, ତାହା ସମ୍ପଦ ନୁହେଁ ।

ଉଦାହରଣ: ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ - ଏହା ମଣିଷର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଗୁଣ । ତେଣୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପଦ ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ 'ସମ୍ପଦର ଉତ୍ସ' ଅଟନ୍ତି ।

୩. କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ (Important Examples)

ମୁଦ୍ରା (Money): ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଟଙ୍କା ସମ୍ପଦ, କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାକୁ କେବଳ ସମ୍ପଦର ସ୍ୱତ୍ୱାଧିକାର କୁହାଯାଏ । କାରଣ କାଗଜ ଟଙ୍କାର ନିଜସ୍ୱ ଉପଯୋଗିତା ନାହିଁ, ଏହା କେବଳ ଜିନିଷ କିଣିବାର ମାଧ୍ୟମ ।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସେବା: ଡାକ୍ତର, ଶିକ୍ଷକ ବା ଓକିଲଙ୍କ ସେବା ସମ୍ପଦ ପଦବାଚ୍ୟ, କାରଣ ଏହାକୁ ଅର୍ଥ ଦେଇ କ୍ରୟ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ଉପଯୋଗିତା ଅଛି ।
ବ୍ୟବସାୟିକ ସୁନାମ (Goodwill): କୌଣସି କମ୍ପାନୀର ନାମ ବା ପ୍ରସିଦ୍ଧି (ଯଥା: ଫିଲିପ୍ସ୍ ବା ବଜାଜ୍) କୁ ବିକ୍ରି କରାଯାଇପାରେ, ତେଣୁ ଏହା ସମ୍ପଦ ଅଟେ ।
ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଗୁଣ: କବିର ପ୍ରତିଭା ବା ଜଣେ ଲୋକର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମ୍ପଦ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାକୁ ବିକ୍ରି ବା ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିହେବ ନାହିଁ ।

ସାରାଂଶ:
ଯେଉଁ ଜିନିଷର ଉପଯୋଗିତା, ସ୍ୱଳ୍ପତା, ବିକ୍ରୟ ଯୋଗ୍ୟତା ଏବଂ ବାହ୍ୟ ସ୍ଥିତି ରହିଛି, ତାହାକୁ ହିଁ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ । ସବୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ସମ୍ପଦ ନୁହଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସବୁ ସମ୍ପଦ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଆର୍ଥନୀତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ।

୧୪. ସମ୍ପଦର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାରଣା

୧. ସମ୍ପଦର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Classification of Wealth)

ସମ୍ପଦକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପଦ (Individual Wealth): ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ମାଲିକାନାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ ।
- ଭୌତିକ: ଘର, ଜମି, ଗାଡ଼ି, ଟେବୁଲ୍ ଇତ୍ୟାଦି ।
- ଅଭୌତିକ: କପିରାଇଟ୍, ପେଟେଣ୍ଟ, ବ୍ୟବସାୟର ସୁନାମ (Goodwill) ।
- ଟିପ୍ପଣୀ: ଯଦି କାହାଠାରୁ ଋଣ ଅଣାଯାଇଥାଏ, ତାହାକୁ 'ନକାରାତ୍ମକ ସମ୍ପଦ' କୁହାଯାଏ ଏବଂ ମୋଟ ସମ୍ପଦରୁ ଏହାକୁ ବାଦ୍ ଦିଆଯାଏ । ମାର୍ଶାଲଙ୍କ ମତରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ନିଜସ୍ୱ ଦକ୍ଷତା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପଦ ।
ସାମାଜିକ ବା ଜାତୀୟ ସମ୍ପଦ (Social/National Wealth): ଗୋଟିଏ ଦେଶର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦର ସମଷ୍ଟିକୁ ଜାତୀୟ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ ।
- ଏଥିରେ ଦେଶର ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି, ସରକାରୀ ସମ୍ପତ୍ତି (ରାସ୍ତା, ପୋଲ, ରେଳବାଇ) ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ (ନଦୀ, ଜଙ୍ଗଲ, ଖଣି) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସମ୍ପଦ (Cosmopolitan Wealth): ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ମିଳିତ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ ।
- ଉଦାହରଣ: ମହାସାଗର, ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକା ମହାଦେଶ, ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ (UN) ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଉଦ୍ଭାବନଗୁଡ଼ିକ ।

୨. ସମ୍ପଦ ଓ କଲ୍ୟାଣ (Wealth and Welfare)

ସାଧାରଣତଃ ସମ୍ପଦ ବଢ଼ିଲେ ଲୋକଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ବଢ଼େ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସବୁବେଳେ ସତ ନୁହେଁ ।
କେତେବେଳେ ସମ୍ପଦ କଲ୍ୟାଣ ବଢ଼ାଏ ନାହିଁ?

ଯଦି ସମ୍ପଦ କେବଳ ମଦ, ଅଫିମ ବା ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଉତ୍ପାଦନରୁ ଆସେ ।
ଯଦି ସମ୍ପଦ କେବଳ କିଛି ଧନୀ ଲୋକଙ୍କ ହାତରେ ରହେ (ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ) ।
ଯଦି ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦନ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରଦୂଷଣ ବଢ଼େ ଏବଂ ମଣିଷର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଖରାପ ହୁଏ ।

୩. ସମ୍ପଦ ଓ ଆୟ (Wealth and Income)

ସମ୍ପଦ (Stock): ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଜଣଙ୍କ ପାଖରେ ଗଚ୍ଛିତ ଥିବା ଜିନିଷର ଭଣ୍ଡାର । (ଉଦାହରଣ: ଏକ ଆମ୍ବ ବଗିଚା) ।
ଆୟ (Flow): ସମ୍ପଦରୁ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ ତାହା ହେଉଛି ଆୟ । ଏହା ଏକ ପ୍ରବାହ । (ଉଦାହରଣ: ବଗିଚାରୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ମିଳୁଥିବା ଆମ୍ବ) ।

୪. ସମ୍ପଦ ଓ ମୁଦ୍ରା (Wealth and Money)

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ମୁଦ୍ରା ବା ଟଙ୍କାକୁ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ ।

କାରଣ: ସମ୍ପଦ ପାଇଁ 'ଉପଯୋଗିତା' ଥିବା ଦରକାର । ଖଣ୍ଡେ କାଗଜ ଟଙ୍କା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଆମର ଭୋକ ବା ଶୋଷ ମେଣ୍ଟାଇ ପାରିବ ନାହିଁ ।
ମୁଦ୍ରା କେବଳ ସମ୍ପଦ କିଣିବା ପାଇଁ ଏକ ମାଧ୍ୟମ ମାତ୍ର । ଏହା ସମ୍ପଦ ଉପରେ ଏକ 'ଅଧିକାର' ବା 'ସ୍ୱତ୍ୱ' ।

୫. ସମ୍ପଦ ଓ ସମ୍ପଦର ସ୍ୱତ୍ୱାଧିକାର (Titles to Wealth)

ବ୍ୟାଙ୍କ ଚେକ୍, କମ୍ପାନୀ ଶେୟାର୍ (Share), ବଣ୍ଡ୍ (Bond) ଇତ୍ୟାଦିକୁ ସିଧାସଳଖ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ ।

ଏଗୁଡ଼ିକୁ 'ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ସମ୍ପଦ' କୁହାଯାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଏକ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ଯାହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଆପଣଙ୍କର କୌଣସି ଅସଲ ସମ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଅଧିକାର ଅଛି ।

ସାରାଂଶ: ସମ୍ପଦ ହେଉଛି ଏକ ଭଣ୍ଡାର, ଯାହାର ବିକ୍ରୟ ମୂଲ୍ୟ ଥାଏ । କିନ୍ତୁ ମୁଦ୍ରା ବା ଚେକ୍ କେବଳ ସେହି ସମ୍ପଦକୁ ପାଇବାର ଏକ ବାଟ । ସମାଜର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ସମ୍ପଦର ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଏହାର ସୁଷମ ବଣ୍ଟନ ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ ।

୧୫. ସମ୍ପଦ ଓ ପୁଞ୍ଜି (Wealth and Capital)

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ସମ୍ପଦ ଓ ପୁଞ୍ଜି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି ।

୧. ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ପୁଞ୍ଜି ନୁହେଁ:

ସମ୍ପଦର ଯେଉଁ ଅଂଶକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଅଧିକ ଆୟ ବା ନୂତନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଇଥାଏ, ତାହାକୁ 'ପୁଞ୍ଜି' କୁହାଯାଏ । ଯେଉଁ ସମ୍ପଦକୁ କେବଳ ନିଜର ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ତାହା ପୁଞ୍ଜି ନୁହେଁ ।

ଉଦାହରଣ: ଆପଣଙ୍କର ଏକ କାର୍ ଅଛି । ଯଦି ଆପଣ ସେଥିରେ ନିଜେ ଯାତାୟାତ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ତାହା କେବଳ 'ସମ୍ପଦ' । କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେହି କାର୍କୁ ଆପଣ 'ଟ୍ୟାକ୍ସି' ଭାବେ ଚଲାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ସେଥିରୁ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ତାହା 'ପୁଞ୍ଜି' ପଦବାଚ୍ୟ ।

୨. ସମସ୍ତ ପୁଞ୍ଜି ସମ୍ପଦ ଅଟେ:

ପୁଞ୍ଜିରେ ସମ୍ପଦର ସମସ୍ତ ଗୁଣ (ଉପଯୋଗିତା, ସ୍ୱଳ୍ପତା, ବିକ୍ରୟ ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ବାହ୍ୟ ସ୍ଥିତି) ଥାଏ । ତେଣୁ ସବୁ ପୁଞ୍ଜି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମ୍ପଦ ଅଟନ୍ତି ।

ମନେରଖନ୍ତୁ: "ସମସ୍ତ ପୁଞ୍ଜି ସମ୍ପଦ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ପୁଞ୍ଜି ନୁହଁନ୍ତି ।"

୧୬. ମୂଲ୍ୟ ଓ ଦର (Value and Price)

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ମୂଲ୍ୟ ଏବଂ ଦର ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଜିନିଷ ।

୧. ମୂଲ୍ୟ (Value)

ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ ମୂଲ୍ୟ କହିଲେ ଆମେ ଜିନିଷର ଉପକାରିତା ବା 'ବ୍ୟାବହାରିକ ମୂଲ୍ୟ'କୁ ବୁଝୁ । କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାକୁ '비ନିମୟ ମୂଲ୍ୟ' କୁହାଯାଏ ।

ସଂଜ୍ଞା: ଗୋଟିଏ ଦ୍ରବ୍ୟ ବଦଳରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟର ଯେତିକି ପରିମାଣ ମିଳେ, ତାହାକୁ ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ଯଦି ୧ଟି କଲମ ବଦଳରେ ୫ଟି ପେନ୍ସିଲ୍ ମିଳୁଛି, ତେବେ କଲମର ମୂଲ୍ୟ ହେଉଛି ୫ଟି ପେନ୍ସିଲ୍ ।

ମୂଲ୍ୟର କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା:

ମୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ (ଯଥା: ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ) ର ବ୍ୟାବହାରିକ ମୂଲ୍ୟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବିନିମୟ ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ ।
ମୂଲ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ଆପେକ୍ଷିକ ଶବ୍ଦ । ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ଏକାସଙ୍ଗରେ ବଢ଼ିପାରିବ ନାହିଁ । ଯଦି କଲମର ମୂଲ୍ୟ ବଢ଼ିବ, ତେବେ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ପେନ୍ସିଲ୍ର ମୂଲ୍ୟ କମିଯିବ ।

୨. ଦର (Price)

ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟର ବିନିମୟ ମୂଲ୍ୟକୁ ମୁଦ୍ରା ବା ଟଙ୍କା ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ 'ଦର' କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ: କଲମର ମୂଲ୍ୟ ୧୦ ଟଙ୍କା କହିଲେ, ୧୦ ଟଙ୍କା ହେଉଛି ତାର 'ଦର' ।

ମୂଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର ଏକାସଙ୍ଗରେ ବଢ଼ିପାରେ ବା କମିପାରେ (ଯାହାକୁ ଆମେ ମହଙ୍ଗା ବା ଦରଦାମ୍ ବୃଦ୍ଧି କହୁ) ।

ମୂଲ୍ୟ ଓ ଦର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ:
ଯେତେବେଳେ ବଜାରରେ ସବୁ ଜିନିଷର ଦର (Price) ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମୂଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ (Value of Money) କମିଯାଏ । କାରଣ ସେହି ସମାନ ଟଙ୍କାରେ ଆମକୁ ପୂର୍ବ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ଜିନିଷ ମିଳେ । ଠିକ୍ ସେହିପରି, ଦରଦାମ୍ କମିଲେ ମୁଦ୍ରାର କ୍ରୟଶକ୍ତି ବା ମୂଲ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

Chapter1of1

Navigation